— પરાગ રતનપરા

આ દેશમાં માણસની કિંમત રોજના ચારસોથી છસો રૂપિયા છે. આ કોઈ અપમાન નથી. આ બજાર ભાવ છે. જેમ ડુંગળીનો ભાવ હોય, જેમ સિલિન્ડરનો ભાવ હોય, તેમ માણસનો પણ ભાવ હોય. ફરક એટલો જ કે ડુંગળીનો ભાવ વધે ત્યારે સંસદમાં હોબાળો થાય, અને માણસનો ભાવ ઘટે ત્યારે ડેશબોર્ડ પર એક લાલ બિંદુ ઝબકે — બે અઠવાડિયાં પછી.

હોળી પતી. માણસ ગામડેથી પાછો આવ્યો. ખિસ્સામાં ખાલીપો, મગજમાં ગણતરી, અને પેટમાં ઉધારનું ભોજન. એ પાછો આવ્યો એટલે કંપનીએ માન્યું કે "રિટેન્શન સક્સેસફુલ." કોઈએ પૂછ્યું નહીં કે એ પાછો કેમ આવ્યો. એ પાછો આવ્યો કારણ કે ગામમાં કામ નથી. એ પાછો આવ્યો કારણ કે એણે દસ હજાર ઘરે મોકલવાના છે. એ પાછો આવ્યો કારણ કે એની પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી — અને આપણે આને "લોયલ્ટી" કહીએ છીએ.

શહેરમાં આવીને એ શું જુએ છે? ભાડું વધ્યું. ચા મોંઘી થઈ. ભાત મોંઘા થયા. પાંચ કિલોનો એલપીજી સિલિન્ડર સો રૂપિયાનો હતો, હવે ચારસોનો છે. ગણિત બદલાયું. પણ પગાર એ જ છે. આને અર્થશાસ્ત્રીઓ "ઇન્ફ્લેશન" કહે છે. મજૂર એને "ભૂખ" કહે છે.

આપણા બોર્ડરૂમમાં બેઠેલા લોકો — જેમના ટેબલ પર મિનરલ વોટરની બોટલ અને ઓર્ગેનિક કોફી હોય છે — તેઓ "એટ્રિશન રેટ" વિશે ચિંતિત છે. "ક્યાં ગયા બધા?" — આ સવાલ તેઓ મે મહિનામાં પૂછે છે, જ્યારે પ્રોડક્શન લાઇન ટૂંકી પડે. જવાબ એપ્રિલની સાતમી તારીખે મળી ગયો હતો. પણ ત્યારે કોઈ જોતું નહોતું.

સાતમી તારીખે પગાર આવે છે. માણસ બેસે છે. ગણે છે. કમાણી — ખર્ચ = શું બચ્યું? જો દસ હજાર ઘરે મોકલ્યા પછી એના હાથમાં એટલું વધે કે આવતા મહિને ટકી શકાય, તો રહે. જો ન વધે, તો ઊભો થાય. થેલો ઉપાડે. ચાલતો થઈ જાય. ન ફરિયાદ, ન રજા-અરજી, ન એક્ઝિટ ઇન્ટરવ્યૂ. બસ — ગયો.

આ "ટર્નઓવર" નથી. આ ચુકાદો છે. એક માણસે એક શહેરને તપાસ્યું અને કહ્યું: "તું મને જીવવા દેતું નથી."

અને આપણો ઉપાય શું છે? "સાઇનિંગ બોનસ." "ઇન્સેન્ટિવ." "રિટેન્શન પ્રોગ્રામ." જાણે ડૂબતા માણસને તમે ક્રેડિટ કાર્ડ આપો. એને તરતાં શીખવાડવાની જરૂર નથી — એને પાણીમાંથી બહાર કાઢવાની જરૂર છે.

પાણી એટલે શું? પાણી એટલે સિત્તેર-સો રૂપિયાની ઝૂંપડી જેમાં છ માણસ સૂએ. પાણી એટલે મીઠા વિનાનો ઠંડો ભાત — કારણ કે ગેસ પોસાતો નથી. પાણી એટલે ત્રીસ રૂપિયા વધારે આપીને ઓટો પકડવી, અથવા ચાલીને જવું અને કામ પર પહોંચતાં પહેલાં થાકી જવું. આ બધાં નાનાં-નાનાં છિદ્રો છે. એકલાં કોઈ માણસને ડુબાડે નહીં. પણ ભેગાં થાય ત્યારે — હોડી ડૂબે.

આ દેશે ૨૦૨૦માં આ જોયું હતું. લાખો માણસો ચાલતા ઘરે ગયા. ટેલિવિઝન પર બધાએ રડ્યા. ત્રણ મહિના પછી બધું ભૂલાઈ ગયું. કારણ કે આ દેશની સ્મૃતિ ક્રિકેટ મેચ જેટલી લાંબી છે — છેલ્લી ઓવર પૂરી થાય એટલે પહેલી ઇનિંગ ભૂલાય.

પણ મજૂર ભૂલતો નથી. એના શરીરમાં સ્મૃતિ છે. એના પગમાં, એની પીઠમાં, એના ખાલી પેટમાં. એ દર મહિને ગણતરી કરે છે — અને દર મહિને ચુકાદો આપે છે. ક્યારેક શહેરની તરફેણમાં, ક્યારેક ગામની.

આપણે એને "અનસ્કિલ્ડ" કહીએ છીએ. પણ એની પાસે એક કુશળતા છે જે કોઈ MBA પ્રોગ્રામ શીખવતો નથી: ટકી રહેવાનું ગણિત. રોજના ચારસો રૂપિયામાં ખાવું, પીવું, સૂવું, જીવવું, અને ઘરે પૈસા મોકલવા — આ ગણિત કોઈ સ્પ્રેડશીટમાં ફીટ થતું નથી. આ ગણિત ફક્ત એ માણસના મગજમાં ચાલે છે, જે રાત્રે ફૂટપાથ પર સૂતાં-સૂતાં છતને જોઈને વિચારે છે: "હજી કેટલા દિવસ?"

સાતમીથી દસમી. બોસોત્તેર કલાક. આ સમયગાળામાં ૧૫ કરોડ માણસોનું ભાવિ નક્કી થાય છે. અને આપણે — જે લોકો "ઇન્ડિયા'ઝ ગ્રોથ સ્ટોરી" વિશે દાવોસમાં ભાષણ આપીએ છીએ — આપણને ખબર પણ નથી કે આ બોસોત્તેર કલાક અસ્તિત્વમાં છે.

કારણ કે આપણા માટે મજૂર એક "રિસોર્સ" છે. "હ્યુમન રિસોર્સ." જાણે માણસ કોઈ ખનિજ હોય — ખોદો, વાપરો, ફેંકી દો, બીજો શોધો. અને જ્યારે ખાણ ખાલી થાય, ત્યારે ફરિયાદ કરો: "લેબર શોર્ટેજ છે."

લેબર શોર્ટેજ નથી. ડિગ્નિટી શોર્ટેજ છે.

માણસ પૂછે છે: "શું હું અહીં માણસ તરીકે જીવી શકું છું?" અને જ્યારે જવાબ "ના" આવે, ત્યારે એ ચાલ્યો જાય છે. આને એક્ઝોડસ કહો, એટ્રિશન કહો, માઇગ્રેશન રિવર્સલ કહો — શબ્દ ગમે તે વાપરો. વાસ્તવિકતા એ જ છે: એક માણસે થેલો ઉપાડ્યો. એક પછી એક. હજારો. લાખો.

અને બોર્ડરૂમમાં કોફી ઠંડી થઈ ગઈ.

*— પરાગ રતનપરા*