ગુજરાત ESI: ચાર ટ્રિલિયન ડોલરનું સપનું

# ગુજરાત ESI: ચાર ટ્રિલિયન ડોલરનું સપનું

*ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં, વ્યંગના તડકામાં*

**— પરાગ રતનપરા**

---

એક વાત સાંભળો. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયન. ચાર ટ્રિલિયન ડોલર. સિત્તેર હજાર બાબુઓ અને નેતાઓ. ભાગાકાર કરો — માથાદીઠ ૪૮૦ કરોડ. ગણિત સાચું છે. WhatsApp યુનિવર્સિટીનો પ્રોફેસર પણ આટલું તો કરી શકે. પણ સત્ય? સત્ય ગણિતનું ગુલામ નથી, સાહેબ. સત્ય તો પેલી વિધવા જેવું છે જેને બધા યાદ કરે છે પણ કોઈ ઘરે લઈ જતું નથી.

ભારતનો મધ્યમવર્ગી માણસ સવારે ઊઠે છે, ચા પીએ છે, અખબાર વાંચે છે, અને નક્કી કરે છે કે દેશની તમામ સમસ્યાઓનું મૂળ "એ લોકો" છે. એ લોકો કોણ? બાબુ અને નેતા. બે શબ્દો, બે ગાળો, બે બલિનાં બકરાં. ખેડૂત આત્મહત્યા કરે — બાબુનો વાંક. ટ્રેન મોડી પડે — નેતાનો વાંક. પત્ની રીસાય — એ પણ કદાચ કોઈ IAS અધિકારીનું ષડયંત્ર હશે. Freudસાહેબ હોત તો કહેત: "This is projection, my dear Watson." પણ આપણે Freud નથી વાંચ્યા, આપણે ફક્ત ફોરવર્ડ વાંચ્યા છે.

હવે હકીકત. Global Financial Integrityનો અંદાજ કહે છે કે ૧૯૪૭થી અત્યાર સુધી ભારતમાંથી ગેરકાયદે બહાર ગયેલું નાણું લગભગ ૪૬૨ બિલિયન ડોલર — ટ્રિલિયન નહીં, બિલિયન. CBIએ ૨૦૧૨માં સ્વિસ બેંકોમાં ૫૦૦ બિલિયનનો આંકડો ફેંક્યો, પુરાવા વગર, જેમ લગ્નમાં કાકા દહેજનો આંકડો ફેંકે છે. ભારતની કુલ ઘરેલુ સંપત્તિ આશરે ૧૬-૨૦ ટ્રિલિયન ડોલર છે. હવે તમે કહો છો કે એમાંથી ૪ ટ્રિલિયન માત્ર ૭૦,૦૦૦ માણસોના ખિસ્સામાં? એટલે દેશની પચ્ચીસ ટકા ખાનગી સંપત્તિ એ લોકો પાસે? અંબાણી સાહેબ સાંભળશે તો હસશે. અદાણી સાહેબ કહેશે — "ભાઈ, અમને પણ ગણતરીમાં લો, અમે પણ મહેનત કરી છે."

હું કહું નથી કે ભ્રષ્ટાચાર નથી. ૨G છે, કોલસો છે, ચારો છે — ભારતના કૌભાંડોનું મેન્યુ ઉડિપી રેસ્ટોરન્ટના મેનુ કરતાં લાંબું છે. પણ હાયપરબોલ અને હકીકત વચ્ચે એક પાતળી લીટી છે, અને એ લીટી પર જ લોકશાહી ચાલે છે. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયનનો આંકડો એ ગુસ્સો છે, આંકડાશાસ્ત્ર નથી. ગુસ્સો વાજબી છે. આંકડો ખોટો છે. બન્ને વાત એક સાથે સાચી હોઈ શકે — ગુજરાતીને એ સમજાવવું અઘરું છે, કારણ કે આપણે બે સત્ય એક સાથે સહન કરી શકતા નથી, આપણને એક ચોખ્ખો વિલન જોઈએ.

મૂળ કારણો? અંગ્રેજોએ "સ્ટીલ ફ્રેમ" બનાવી — લૂંટ માટે, સેવા માટે નહીં. ૧૯૪૭માં આપણે ફ્રેમ રાખી, પગાર ઓછો રાખ્યો, સત્તા અકબંધ રાખી. License Rajએ દરેક પરવાનગીને ભાડાની દુકાન બનાવી. ચૂંટણી મોંઘી થઈ, નેતાને પૈસા જોઈએ, બાબુ પાસે ચાવી છે, ઉદ્યોગપતિ પાસે તિજોરી છે — ત્રિકોણ પૂરો. આ નૈતિક નિષ્ફળતા નથી, સાહેબ, આ ડિઝાઇન છે. સિંગાપોરે એ જ ફ્રેમ બદલી — ઊંચો પગાર, કડક સજા, પારદર્શિતા. આપણે ફ્રેમ પર માળા ચઢાવી અને ફરિયાદ કરતા રહ્યા.

હવે Freudસાહેબ. એમણે ૧૯૦૮માં લખ્યું હતું કે પૈસો અને વિષ્ટા મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે એક છે — બન્ને રોકી રાખવાની વસ્તુ, બન્ને નિયંત્રણનું પ્રતીક. Anal retentive character. બાળક બે વર્ષની ઉંમરે શીખે છે કે "રોકી રાખવું" એટલે સત્તા. કેટલાક લોકો એ પાઠ ક્યારેય ભૂલતા નથી — તેઓ મોટા થઈને મંત્રી બને છે. Id કહે છે "લે," Superego કહે છે "ના," Ego વચ્ચે સમાધાન કરે છે: "બધા લે છે, હું શું ખોટું કરું છું?" આ rationalization છે, Freudની ભાષામાં. ગુજરાતીની ભાષામાં — "ચાલે, બધે ચાલે છે." અને પછી નાર્સિસિઝમ — અરીસામાં પોતાનો ચહેરો જોઈને માણસ એટલો મોહિત થાય છે કે દેશનો ચહેરો ભૂલી જાય છે. *Civilization and Its Discontents*માં Freud કહે છે કે સભ્યતા એ દમન છે. જ્યાં દમન નબળું, ત્યાં Id નાચે. ભારતમાં સંસ્થાઓ નબળી, એટલે Id ગરબા રમે છે — દાંડિયા સાથે.

પણ અહીં એક વળાંક છે. ફરિયાદ કરનાર મધ્યમવર્ગી પણ એ જ Id ધરાવે છે. તક મળે તો એ પણ લે. ટ્રાફિક પોલીસને સો રૂપિયા આપીને ચલણ બચાવે, GST ચોરી કરે, દીકરાના એડમિશન માટે "ડોનેશન" આપે — અને સાંજે બેસીને નેતાઓને ગાળો આપે. Freud આને "reaction formation" કહેત. આપણે એને "ભારતીય સંસ્કૃતિ" કહીએ છીએ.

તો ઉપાય? ષડયંત્ર-થિયરી છોડો. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયનનો ગુપ્ત ખજાનો નથી. જે છે તે માપી શકાય એવું લીકેજ છે — અને માપી શકાય એવી વસ્તુ સુધારી શકાય. ડિજિટલ ગવર્નન્સ, ઝડપી અદાલતો, ચૂંટણી ફાઇનાન્સમાં પારદર્શિતા, પ્રામાણિક અધિકારીને સારો પગાર. સંસ્થાઓ મજબૂત કરો — એ જ સામૂહિક Superego છે. બાકી, જો આપણે ફક્ત આંકડા ફેંકતા રહીશું અને ગુસ્સો ચાટતા રહીશું, તો એક દિવસ ખબર પડશે કે અરીસામાં જે ચહેરો દેખાય છે એ પણ એ જ સિસ્ટમનો ભાગ છે.

બક્ષી કહેત: "સત્ય કડવું હોય છે, પણ જૂઠ મોંઘું પડે છે." ₹૪૮૦ કરોડ માથાદીઠ — એ જૂઠ છે. ભ્રષ્ટાચાર — એ સત્ય છે. બન્ને વચ્ચે ફેર સમજો, નહીંતર આવતાં ૭૮ વર્ષ પણ એ જ ફોરવર્ડ આવતાં રહેશે, ફક્ત આંકડો વધતો જશે. અને આપણે? આપણે ચા પીતા રહીશું, અખબાર વાંચતા રહીશું, અને ગાળો આપતા રહીશું — Freudના સોફા પર બેસ્યા વગર.

---

*— પરાગ રતનપરા*