કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૯ / ૫૩
માણસ નિર્ણયો કેવી રીતે લે છે? અર્થશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે આપણે બધા ફાયદા અને નુકસાનની ગણતરી માંડીને બેસીએ છીએ. મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે આળસુ છીએ અને શોર્ટકટ વાપરીએ છીએ.
વધુ પડતી નમ્રતા ઘણીવાર સત્યની હત્યા કરે છે. માણસ જ્યારે સામેવાળાને ખોટું ન લાગે તેવા શબ્દો શોધવામાં અડધો કલાક બગાડે, ત્યારે મૂળ વાત પાતળી થઈ જાય છે. વાતચીતમાં જેટલો લવારો વધુ, તેટલી સ્પષ્ટતા ઓછી.
માણસનું મગજ કડવી વાસ્તવિકતા કરતાં મીઠા ભ્રમને સાચવી રાખવામાં માહિર છે. જ્યારે જૂના દિવસો યાદ કરવાના હોય, ત્યારે ખરાબ અનુભવો ભૂંસાઈ જાય છે અને સુખદ યાદો ચમકવા લાગે છે. અર્ધજાગ્રત મન અનુકૂળ અને આનંદદાયક બાબતો તરફ આપોઆપ ઢળી જાય છે.
સમય હવે એક સીધી રેખા રહ્યો નથી. ટેકનોલોજીએ ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યની દીવાલો તોડી નાખી છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય એક ક્ષણમાં એક જ કાળ જીવે છે, પણ ડિજિટલ સાધનો આપણને એકસાથે ત્રણેય કાળમાં જીવતા કરી દે છે.
તમારા ડીએનએમાં કોઈ ખામી નથી, છતાં તમે બીમાર પડો છો. વિજ્ઞાન લાંબા સમય સુધી માનતું રહ્યું કે રોગ માત્ર જનીનો કે વાયરસથી થાય છે. પણ માણસ એકલો નથી જીવતો, સમાજમાં જીવે છે.
જૂથમાં કામ કરતા લોકો જ્યારે એક જ અવાજે વિચારવા લાગે અને સવાલ પૂછવાનું બંધ કરી દે, ત્યારે તેને ગ્રૂપથિંક કહેવાય. પણ એનો બિલકુલ સામો છેડો પણ એટલો જ ખતરનાક છે.
મગજ કોઈ સરકારી મિલ નથી કે સળંગ આઠ કલાક ધમધમતી રહે. માણસનું ધ્યાન એક ધારદાર ચપ્પુ જેવું છે. સતત વાપરો તો બુઠ્ઠું થઈ જાય. પોમોડોરો પદ્ધતિ સમયનું વ્યવસ્થાપન કરવાની એક સાદી, નિર્દયી અને વ્યવહારુ રીત છે.
માણસ મોઢેથી જૂઠું બોલી શકે છે, પણ તેનું શરીર સાચું બોલી નાખે છે. સામેની વ્યક્તિ શબ્દો વિના શું કહી રહી છે તે પારખવાની આપણી ક્ષમતા માપવા માટે આ કસોટી ઘડાઈ હતી.
આંખ ક્યારેય કદ માપતી નથી, આંખ સંદર્ભ માપે છે. રેલવેના બે પાટા ક્ષિતિજ તરફ જઈને ભેગા થતા હોય તેવું એક ચિત્ર દોરો. હવે તે પાટાઓની વચ્ચે બે સરખા માપની આડી લીટીઓ મૂકો. એક લીટી નજીક અને બીજી દૂરના છેડે.
માણસ પોતાની સ્થિતિથી ક્યારેય સંતુષ્ટ થતો નથી. તેને હંમેશાં બાજુવાળા કરતાં આગળ દેખાવું છે. પોઝિશનલ બિહેવિયર એટલે સમાજમાં પોતાનું સાપેક્ષ સ્થાન ઊંચું બતાવવા માટે કરવામાં આવતું વર્તન.
કોઈ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મોટા ભાગના લોકો એકસરખી રીતે લાચાર હોય છે. પણ તે જ ભીડ વચ્ચે એકાદ વ્યક્તિ એવી હોય છે જે કોઈ વધારાના સંસાધન વગર સફળ થાય છે. એ માણસ ચમત્કારી નથી. એણે માત્ર સિસ્ટમની અંદર રહીને રસ્તો બદલ્યો છે.
કાયદાનું અંધ પાલન કરનારા ક્યારેય ઇતિહાસ રચતા નથી. મેનેજમેન્ટની ચોપડીઓમાં આ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો તેનો ચોક્કસ દસ્તાવેજ મળતો નથી, પણ આ વિચાર કામનો છે. સકારાત્મક અનાદર કરતી ટીમો એટલે એવા જૂથો, જે સંસ્થાના નિયમો તોડે છે પણ સંસ્થાના હિત ખાતર.
સિદ્ધિ મેળવ્યા પહેલાં જ તેની સફળતાની મીઠાશ માણી લેવી એ માનસિક રોગચાળો છે. પોઝિટિવ ઇન્ડલ્જિંગ એટલે ભવિષ્યના સુખદ પરિણામોના માત્ર દિવાસ્વપ્નો જોતા રહેવું.
બીમારી મટી જાય એટલે માણસ આપોઆપ સુખી થઈ જતો નથી. તાવ ઊતરી ગયો એટલે તમે તરત દોડવા માંડશો એવું નથી હોતું. પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાન વર્ષો સુધી માણસના ડિપ્રેશન, ડર અને નબળાઈઓનું સમારકામ કરવામાં જ અટવાયેલું રહ્યું.
મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, વ્યાપારી છે. સારા અને ખરાબ અનુભવ વચ્ચેનું વજન આપણા ચિત્તમાં સરખું હોતું નથી. એક કડવી વાત દસ મીઠી પ્રશંસાઓને એક ઝાટકે ગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતાને પોઝિટિવ-નેગેટિવ અસમપ્રમાણતા કહે છે.
સ્વતંત્રતા શબ્દ સાંભળવામાં રૂપાળો લાગે છે, પણ તેના બે તદ્દન જુદા ચહેરા છે. એક છે નકારાત્મક સ્વતંત્રતા (નેગેટિવ લિબર્ટી). એનો અર્થ સાદો છે: કોઈ તમને રોકતું નથી. તમારી ગરદન પર કોઈનો હાથ નથી. દરવાજો ખુલ્લો છે.
આપણે બુદ્ધિ માપવા માટે આઈક્યુ શોધી કાઢ્યો. લાગણીઓ સમજવા માટે ઈક્યુ લાવ્યા. પણ અનિશ્ચિતતા સામે માણસ કેવો વ્યવહાર કરે છે તે માપવા માટે શું?
મોટા ભાગના લોકો વાસ્તવિકતામાં અટવાઈ જાય છે. જે દેખાય છે, તેને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે. પ્રશ્ન પૂછે છે: 'શું છે?' પણ રચનાત્મક માણસ એક ડગલું આગળ વધે છે. એ પૂછે છે: 'જો આમ હોત તો?
માણસ માત્ર વર્તમાનમાં નથી જીવતો. તેના મગજમાં તેના ભવિષ્યના અનેક ફોટા સચવાયેલા હોય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને 'પોસિબલ સેલ્વ્ઝ' કહે છે. ૧૯૮૬માં મનોવૈજ્ઞાનિક હેઝલ માર્કસ અને પૌલા નુરિયસે આ થિયરી મૂકી હતી.
મરઘો સવારે બોલ્યો અને સુરજ ઊગ્યો. એટલે મરઘાને એમ લાગે કે એના બોલવાથી દુનિયામાં અજવાળું થયું. આ પ્રાચીન ભ્રમ છે. લેટિનમાં એને 'પોસ્ટ હોક અર્ગો પ્રોપ્ટર હોક' કહે છે.
કોઈ પુસ્તક, કાયદો કે ઇતિહાસનો અંતિમ અને અફર અર્થ ક્યારેય હોતો નથી. માણસ માને છે કે ભાષા સત્યને અરીસાની જેમ બતાવે છે. ઉત્તર-સંરચનાવાદ કહે છે કે ભાષા અરીસો નથી, રંગીન ચશ્માં છે.
કોઈપણ નવું મકાન, ચોક કે સરકારી ઇમારત જોઈને એક સાદો સવાલ પૂછો: શું આનો ફોટો પાડીને કોઈ પોતાના વતનમાં ગર્વથી ટપાલકાર્ડ કે પોસ્ટકાર્ડ પર મોકલશે? આ વિચારને નગર આયોજનમાં પોસ્ટકાર્ડ કસોટી કહે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મન જે અનુભવે છે, શરીર તેની નકલ કરે છે. ડર લાગે ત્યારે ખભા ઝૂકી જાય અને ઉત્સાહ હોય ત્યારે છાતી પહોળી થાય. આ અડધું સત્ય છે. હકીકતમાં રસ્તો બેતરફી છે. તમારું શરીર જે ઢાંચામાં ગોઠવાય છે, તે સીધો સંદેશ તમારા મગજને મોકલે છે.
તમે સવારે કોઈને મળો અને પહેલું વાક્ય શું બોલો છો? 'બહુ ગરમી છે આજે', 'ટ્રાફિકમાં કલાક બગડ્યો' કે પછી 'શેરબજાર પાછું તૂટ્યું'? મોટા ભાગના લોકો પોતાની વાતચીતની શરૂઆત કોઈ ફરિયાદથી, મુશ્કેલીથી કે નકારાત્મક વિગતોથી કરે છે.
માણસ સત્તા કેવી રીતે મેળવે છે? સહાનુભૂતિથી. બીજાનું સાંભળીને. ઉદારતા અને સમજદારી બતાવીને. સમાજ એવા માણસને આગળ ધકેલે છે જે ટોળાનું ધ્યાન રાખે છે. પણ જેવી ખુરશી મળે છે, રમત પલટાઈ જાય છે.
કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા કે સુધારો કેમ નિષ્ફળ જાય છે? મોટાભાગની કંપનીઓ માને છે કે ત્રણ વસ્તુઓ સુધારી લો એટલે રમત જીતી ગયા: માણસો, પ્રક્રિયા અને ટેકનોલોજી. આ જૂનો ‘પીપીટી’ ત્રિકોણ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે.
સંપૂર્ણ માણસ અસહ્ય હોય છે. જે વ્યક્તિ ક્યારેય ભૂલ ન કરે, જેના વાળ હંમેશાં વ્યવસ્થિત હોય અને જે ક્યારેય જીભ ન લથડાવે, તેના માટે આદર થાય પણ પ્રેમ ન થાય. માણસાઈ ખામીઓમાં વસે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વાતને સાબિત કરતો એક નિયમ છે.
માણસ પોતાના જ ભવિષ્ય પર ભરોસો કરી શકતો નથી. રાત્રે સૂતી વખતે આપણે સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવાનું મક્કમ પ્લાનિંગ કરીએ છીએ. સવારે એલાર્મ વાગે ત્યારે આપણું જ બીજું રૂપ ઊભું થાય છે અને સ્નૂઝ બટન દબાવી દે છે.
કોઈ પણ મોટો સોદો પાર પડે તે પહેલાં મનમાં ઢોલ વાગવા માંડે છે. પરિણામ હજુ હાથમાં આવ્યું નથી, પણ આપણે વિજય સરઘસની તૈયારી શરૂ કરી દઈએ છીએ. આ માનસિક અવસ્થાને અંગ્રેજીમાં 'પ્રી-પરેડ' કહી શકાય.
કોઈને પોતાની વાત મનાવવી હોય તો શબ્દોની તાકાત પછી આવે છે. પહેલાં એ ક્ષણ આવે છે જ્યારે તમે સામેવાળાનું મગજ તૈયાર કરો છો. સાયકોલોજીસ્ટ રોબર્ટ સિઆલ્ડીનીએ ૨૦૧૬માં એક પુસ્તક લખ્યું: ‘પ્રી-સ્વેશન’.
સ્ત્રીત્વ કુદરતી છે, પણ મર્દાનગી કમાવી પડે છે. આ માન્યતા સદીઓ જૂની છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને ‘પ્રીકેરિયસ મેનહૂડ પ્રિન્સિપલ’ કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે સ્ત્રી હોવું એ જૈવિક સ્થિતિ મનાય છે, જે આપોઆપ ટકી રહે છે.
માણસ જ્યારે અસ્પષ્ટ બોલે છે ત્યારે તે માત્ર શબ્દો નથી બગાડતો, વિચાર પણ બગાડે છે. રોજિંદા જીવનમાં આપણે અડધી વાત ગળી જઈએ છીએ. કોઈ કહેશે, 'લોકો નારાજ છે.' પણ કયા લોકો? કેટલા લોકો? શા માટે નારાજ છે?
પક્ષી પોતાની ચાંચ વડે પીંછાં ગોઠવે છે, મેલ સાફ કરે છે અને તેલ લગાવીને ચમકાવે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ શારીરિક સફાઈને પ્રિનિંગ કહે છે. ઉડવા માટે પીંછાં વ્યવસ્થિત રાખવાં જરૂરી છે.
મોટા ભાગના માણસો ભૂતકાળમાં જીવે છે. 'જો મેં આમ કર્યું હોત તો કેવું સારું થાત!' આને કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ કહેવાય. પણ એનાથી બિલકુલ ઊલટો અને ઘણો વધુ ધારદાર એક વિચાર છે—પ્રીફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ.
હાડકું તૂટે પછી પ્લાસ્ટર બંધાય અને સ્નાયુ ખેંચાય પછી કસરત શરૂ થાય, આ જૂની પદ્ધતિ છે. દુનિયા આને રિહેબિલિટેશન કહે છે. પણ નુકસાન થાય તે પહેલાં જ શરીરને એટલું મજબૂત કરી લેવું કે આંચકો સહન થઈ જાય, એ વિચાર એટલે પ્રિહેબ ટ્રેનિંગ.
કોઈપણ નવું કામ શરૂ કરતાં પહેલાં તૈયારી કરવી જરૂરી છે. પણ તૈયારી જ મુખ્ય કામ બની જાય ત્યારે માણસ એક છટકામાં ફસાય છે. આ છટકું એટલે 'પ્રેપ ટ્રેપ'.
કાચી કાકડીને ખારા પાણીના અથાણાંની બરણીમાં નાખો તો શું થાય? કાકડી પોતે અથાણું બની જાય છે. બરણીનું પાણી ક્યારેય કાકડી જેવું તાજું બનતું નથી. પ્રખ્યાત સલાહકાર જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તકમાં આ નિયમ મૂક્યો હતો.
આવતીકાલનો મોટો ફાયદો આજની ક્ષુલ્લક મજા સામે હારી જાય છે. આ માનસિક મૂર્ખામીનું નામ છે પ્રેઝન્ટ બાયસ. માણસનું મગજ ભવિષ્યના સુખને હંમેશાં કૂપન ગણીને વટાવવાની ઉતાવળ કરે છે.
ઇતિહાસના પાત્રોને આજના માપદંડોથી માપવા એ બૌદ્ધિક આળસ છે. આ માનસિક ખામીને પ્રેઝન્ટિઝમ કહે છે. આપણે ભૂતકાળની સદીઓની ઘટનાઓ, પરંપરાઓ કે માણસોને આપણા આજના નૈતિક ચશ્મા પહેરીને તપાસીએ છીએ.
મગજ કોઈ નિષ્પક્ષ અદાલત નથી. આપણું અહંકાર એવો નેતા છે જેણે પહેલેથી મનમાની કરી લીધી છે, અને આપણી બુદ્ધિ ફક્ત તેનો પ્રેસ સેક્રેટરી છે. સરકારનો પ્રવક્તા શું કરે?
સફળ માણસ જે કરે તે સાચું જ હોય, એવી આપણી જૂની ખોપરીની માન્યતા છે. આ પૂર્વગ્રહને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠા આધારિત અનુકરણ કહે છે. માનવ જાત હજારો વર્ષોથી આ રીતે શીખી છે.
ગાડી રસ્તા વચ્ચે બંધ પડે ત્યારે ધક્કો મારવો એ મૂર્ખાઈ છે. એન્જિનમાંથી અવાજ આવે કે તરત ઓઇલ બદલી નાખવું એ બુદ્ધિ છે. આ સાદી સમજને ઈજનેરીની ભાષામાં 'પ્રિવેન્ટિવ મેન્ટેનન્સ' કહે છે. મશીન તૂટે તેની રાહ જોવાની નથી.
બજાર કોઈ ગણિત નથી. બજાર લોકોની માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે. તમે કોઈ વસ્તુ કે સેવાની કિંમત ઊંચી મૂકો છો, એટલે માત્ર કિંમત નથી બદલાતી; લોકોનો તેના તરફ જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાઈ જાય છે.
મગજ આખી વાર્તા ક્યારેય સરખી રીતે યાદ રાખતું નથી. એ શરૂઆત પકડે છે અને છેડો સાચવે છે. વચ્ચેનું બધું એક ધૂંધળા ધુમ્મસમાં ગાયબ થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રાઈમસી અને રિસન્સી અસર કહે છે.
કોઈપણ મોટી સિસ્ટમમાં એક એવું ચક્ર હોય છે જે પોતે અદ્રશ્ય રહીને બાકીના આખા તંત્રને દોડાવે છે. પ્રાચીન ખગોળશાસ્ત્રમાં ટોલેમીએ પૃથ્વીકેન્દ્રી બ્રહ્માંડની કલ્પના કરી ત્યારે સૌથી બહારના નવમા આકાશી ગોળાને આ નામ આપ્યું હતું.
ગણિતનો એક સાદો નિયમ છે જેને અંગ્રેજીમાં એસોસિએટિવિટી કહે છે. જો તમે ત્રણ સંખ્યાઓનો સરવાળો કરતા હો, તો કઈ બે સંખ્યાને પહેલા કૌંસમાં લઈને જોડો છો તેનાથી છેવટના પરિણામમાં કોઈ ફરક પડતો નથી.
તર્કશાસ્ત્રમાં આને મોડસ પોનેન્સ કહે છે, પણ વ્યવહારુ જિંદગીમાં આ નિયમ માનસિક મુક્તિનો સૌથી ધારદાર હથિયાર છે. સીધો હિસાબ છે: જો શરત સાચી હોય અને કારણ બની ચૂક્યું હોય, તો પરિણામને સ્વીકારીને આગળ વધો. એમાં લાગણીશીલ થઈને અટકી જવાની જરૂર નથી.
માણસો સાથે કામ કઢાવવું હોય ત્યારે બે રસ્તા હોય છે: સત્તા બતાવીને હુકમ કરવો અથવા સામી વ્યક્તિના જૂતામાં પગ મૂકીને પરિસ્થિતિ જોવી. મોટાભાગના લોકો પહેલા રસ્તાને તાકાત સમજે છે. પણ વાસ્તવિક પરિણામો હંમેશાં બીજા રસ્તે મળે છે.
પ્રકાશ ક્યારેય સીધી રેખામાં દોડવા માટે બંધાયેલો નથી. તે એવા રસ્તે ચાલે છે જ્યાં સમય સૌથી ઓછો બગડે. હવામાંથી પાણીમાં પ્રવેશતી વખતે પ્રકાશનું કિરણ વાંકું વળે છે, કારણ કે પાણીમાં તેની ઝડપ ઘટી જાય છે. સૌથી ટૂંકો રસ્તો અંતરનો નહીં, સમયનો હોય છે.
કોઈ જટિલ વ્યવસ્થામાં કાયમી બોસ જેવું કશું હોતું નથી. જ્યારે જે વ્યક્તિ કે ઘટક પાસે સૌથી મહત્વની માહિતી હોય, નિર્ણય લેવાની ખરી સત્તા આપોઆપ તેના હાથમાં સરકી જાય છે. આને સાયબરનેટિક્સમાં સંભવિત સત્તાનો સિદ્ધાંત કહે છે.