વર્તમાન પૂર્વગ્રહ

આવતીકાલનો મોટો ફાયદો આજની ક્ષુલ્લક મજા સામે હારી જાય છે. આ માનસિક મૂર્ખામીનું નામ છે પ્રેઝન્ટ બાયસ. માણસનું મગજ ભવિષ્યના સુખને હંમેશાં કૂપન ગણીને વટાવવાની ઉતાવળ કરે છે. આજે સાંજે જલેબી ખાઈ લેવી છે, ભલે દસ વર્ષ પછી ડાયાબિટીસની ગોળીઓ ગળવી પડે. અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન આ વૃત્તિને ગંભીર ભૂલ ગણે છે. ભવિષ્યનો 'હું' અને આજનો 'હું'—મગજ આ બંનેને બે અલગ માણસ સમજે છે. જે ભોગવવાનું છે તે પેલા ભવિષ્યવાળા અજાણ્યા માણસે ભોગવવાનું છે, તો અત્યારે મજા કેમ ન કરવી?

આ વિચાર બિહેવિયરલ ઈકોનોમિક્સમાંથી આવ્યો છે. ટેડ ઓ'ડોનોગ્યુ અને મેથ્યુ રેબિને ૧૯૯૯ના ગાળામાં આના પર નક્કર ગણિત માંડ્યું. તેમણે બતાવ્યું કે આપણો સમય પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ એકસરખો નથી હોતો. આવતા મહિને સો રૂપિયા મળે કે એકસો પાંચ મળે, તેમાં આપણે ધીરજ રાખી શકીએ છીએ. પણ આજે સો અને કાલે એકસો દસ હોય, તો આપણે આજે જ ખિસ્સામાં હાથ નાખી દઈએ છીએ. નિકટતા આપણી બુદ્ધિ હરી લે છે.

આ નબળાઈ આધુનિક અર્થતંત્રનું બળતણ છે. ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓ, ઓનલાઇન શોપિંગની લિંક્સ અને ફાસ્ટ ફૂડની દુકાનો આ જ નબળાઈ પર અબજો રૂપિયા કમાય છે. 'હમણાં ખરીદો, પછી ચૂકવો' એ કોઈ સ્કીમ નથી, આપણી માનસિક લાચારીનું શોષણ છે. માણસ લાંબા ગાળાની બચત કે સ્વાસ્થ્ય માટે નિયમ બનાવે છે, પણ વર્તમાનની એક ક્ષણ એ બધા નિયમો તોડી નાખે છે.

આપણા શહેરી જીવન અને ટ્રાફિકને જુઓ. સુરત કે અમદાવાદના ચાર રસ્તા પર સિગ્નલ લાલ હોય ત્યારે પણ સ્કૂટરચાલક આગળ ધપે છે. સામેથી આવતી બસ તેને કચડી નાખી શકે છે, પણ તેને હમણાંની ત્રીસ સેકન્ડ બચાવી લેવી છે. પોતાનો જીવ, પરિવારનું ભવિષ્ય અને કાયદાનું પાલન—આ બધું એ ત્રીસ સેકન્ડની ઉતાવળ સામે વામણું થઈ જાય છે. લોકો રેલવેના પાટા ઓળંગવા માટે પુલ ચઢવાની આળસ કરે છે અને ટ્રેન નીચે આવી જાય છે. આ માત્ર બેદરકારી નથી, વર્તમાન ક્ષણની અંધ ઘેલછા છે.

જે માણસ આજની પાંચ મિનિટ ખાતર આખી જિંદગી દાવ પર લગાવી શકે છે, એને અક્કલ નહીં પણ આત્મનિયંત્રણની બીમારી છે.