વર્તમાનવાદનો ચશ્મો

ઇતિહાસના પાત્રોને આજના માપદંડોથી માપવા એ બૌદ્ધિક આળસ છે. આ માનસિક ખામીને પ્રેઝન્ટિઝમ કહે છે. આપણે ભૂતકાળની સદીઓની ઘટનાઓ, પરંપરાઓ કે માણસોને આપણા આજના નૈતિક ચશ્મા પહેરીને તપાસીએ છીએ. સો વર્ષ પહેલાંના સમાજ પાસે કયો ડેટા હતો, કેવો ભય હતો અને કયા નિયમો હતા તે સમજવાને બદલે આપણે સીધો ચુકાદો આપી દઈએ છીએ. આ ભૂલ સામાન્ય માણસો પણ કરે છે અને ઇતિહાસકારો પણ.

આ વિચાર ઐતિહાસિક વિશ્લેષણની દુનિયામાંથી આવ્યો છે. ઇતિહાસશાસ્ત્રમાં દાયકાઓથી આ ચેતવણી અપાય છે કે ભૂતકાળને તેનું પોતાનું સંદર્ભચોકઠું હોય છે. ભૂતકાળ એક અલગ દેશ જેવો છે, ત્યાં લોકો અલગ રીતે વર્તતા હતા. જ્યારે તમે સત્તરમી સદીના કોઈ રાજા કે વેપારીને એકવીસમી સદીના માનવ અધિકારના ત્રાજવે તોળો છો, ત્યારે તમે સત્ય નથી શોધતા. તમે માત્ર તમારો આજનો અહંકાર પોષો છો.

આ રોગ માત્ર પુસ્તકો પૂરતો સીમિત નથી. આપણી અંગત જિંદગીમાં પણ આ જ પૂર્વગ્રહ કામ કરે છે. પાંચ વર્ષ પહેલાં લીધેલા કોઈ આર્થિક કે કૌટુંબિક નિર્ણયને આજે અફસોસ સાથે જોવો તે પણ પ્રેઝન્ટિઝમ છે. આજે તમને જે પરિણામ ખબર છે, તે એ સમયે તમને ખબર નહોતી. જે માહિતી ત્યારે નહોતી, તેના આધારે જૂના નિર્ણયને મૂર્ખામી ગણવી એ અન્યાય છે.

આપણો પ્રવાસ અને યાત્રાધામોનો અનુભવ જુઓ. ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ જતો એક આધુનિક પર્યટક કેદારનાથ કે બદ્રીનાથ પહોંચીને બૂમો પાડે છે. 'અહીંના રસ્તા આવા કેમ છે? જૂના જમાનામાં લોકો આટલી દુર્ગમ જગ્યાએ મંદિર કેમ બાંધતા હશે? કોઈ વ્યવસ્થા જ નથી.' તે ભૂલી જાય છે કે સદીઓ પહેલાં આ પિકનિક નહોતી, તપસ્યા હતી. પ્રાચીન યાત્રાળુઓ મોક્ષ અને કષ્ટ સહન કરવા પગપાળા નીકળતા હતા, હોટેલના રૂમમાં ગીઝર શોધવા નહીં. જૂના તીર્થને આજના લક્ઝરી રિસોર્ટના નજરિયાથી જોવો એ ચોખ્ખો પ્રેઝન્ટિઝમ છે.

ભૂતકાળને આજના ડહાપણથી તપાસશો તો આખો ઇતિહાસ મૂર્ખ લાગશે. અસલ સમજદારી એ છે કે માણસ તે જમાનાના તડકા-છાંયડા સમજે.