સહાનુભૂતિપૂર્વક સહયોગનો સિદ્ધાંત

માણસો સાથે કામ કઢાવવું હોય ત્યારે બે રસ્તા હોય છે: સત્તા બતાવીને હુકમ કરવો અથવા સામી વ્યક્તિના જૂતામાં પગ મૂકીને પરિસ્થિતિ જોવી. મોટાભાગના લોકો પહેલા રસ્તાને તાકાત સમજે છે. પણ વાસ્તવિક પરિણામો હંમેશાં બીજા રસ્તે મળે છે. આ વિચારને 'એમ્પેથિક કોઓપરેશન' કહે છે. આ શબ્દ કયા ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આધુનિક વર્તનશાસ્ત્રમાં આ કોઈ જટિલ ફોર્મ્યુલા નથી, સાદી વ્યવહારબુદ્ધિ છે. સહયોગ ત્યારે જ ટકાઉ બને છે જ્યારે બંને પક્ષ એકબીજાના ડર અને મજબૂરી સમજે.

આપણે જેને પ્રોફેશનલ ડીલ કહીએ છીએ તે મોટે ભાગે ગણતરીબાજ હોય છે. 'હું તને આટલું આપું, તું મને આટલું આપ.' પણ જ્યારે કોઈ મોટો કટોકટીનો સમય આવે ત્યારે આ લેવડદેવડ તૂટી જાય છે. ત્યાં માત્ર સહાનુભૂતિ કામ કરે છે. બીજાના દૃષ્ટિકોણને સમજવાનો અર્થ તેની સામે શરણાગતિ સ્વીકારવી નથી. એનો અર્થ એટલો જ છે કે તમે સામેવાળાની અસલામતી પારખી લીધી છે. જ્યાં સુધી સામી વ્યક્તિને એવું લાગે કે તમે તેની તકલીફ જોઈ શકો છો, ત્યાં સુધી તે તમારા માટે અશક્ય કામ પણ કરી આપશે.

આપણી હોસ્પિટલોમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. સરકારી કે ટ્રસ્ટની કોઈ મોટી હોસ્પિટલના આઈસીયુ બહાર ઊભેલા સગાંઓનો વિચાર કરો. દર્દી ગંભીર છે અને પરિવાર ગભરાયેલો છે. એક જુનિયર ડૉક્ટર ફાઈલ જોઈને સપાટ અવાજે કહે છે કે કાગળો પર સહી કરી દો, નિયમ મુજબ દવાઓ બહારથી લાવવી પડશે. સગાંઓ ભડકે છે, માથાકૂટ થાય છે, તોડફોડની નોબત આવે છે. બીજી તરફ કોઈ અનુભવી સિનિયર ડૉક્ટર બહાર આવે છે. એ પરિવારના વડીલના ખભા પર હાથ મૂકે છે. તેમની ચિંતાને સ્વીકારે છે. કહે છે કે સ્થિતિ ગંભીર છે અને આપણે સાથે મળીને લડવાનું છે. ક્ષણભરમાં વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે.

નિયમો એ જ હતા, દવાની જરૂરિયાત એ જ હતી. બદલાયો માત્ર અભિગમ. જ્યારે ડૉક્ટરે પેલા લાચાર માણસના મનની ગભરામણ પારખી લીધી, ત્યારે પરિવાર સામે લડવાને બદલે વ્યવસ્થા સાથે સહયોગ કરવા તૈયાર થઈ ગયો. આ કોઈ મીઠી વાતો કરવાનો ઢોંગ નથી, વાસ્તવિક સહકાર મેળવવાની શુદ્ધ માનસિક ચાવી છે. સત્તા કે કાયદો લોકોને ચૂપ કરાવી શકે છે, પણ સાચો સાથ તો સહાનુભૂતિ જ મેળવી આપે છે.

સામેવાળાના દુઃખને ઓળખી લો, પછી એ તમારો વિરોધી મટીને તમારો સૌથી વફાદાર સાથી બની જશે.