આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૨૬ / ૪૭
બે અલગ વ્યવસ્થાઓ જ્યારે એકબીજા સાથે સહજતાથી વાત ન કરી શકે, ત્યારે વચમાં એક કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ કિંમત માત્ર રૂપિયાની નથી હોતી; સમય, શક્તિ અને માનસિક ત્રાસની પણ હોય છે.
માણસ જન્મજાત સ્વાર્થી છે એવું આપણે માની લીધું છે. એટલું જ નહીં, આપણે એવો નિયમ બનાવી દીધો છે કે જો કોઈ માણસ પોતાના ફાયદા વગર કામ કરે તો એ શંકાસ્પદ છે. મનોવિજ્ઞાની ડેલ મિલરે ૧૯૯૯ના એક નિબંધમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો હતો.
સરેરાશ માણસ જેવું આખી દુનિયામાં કોઈ હોતું જ નથી. ઈસવીસન ૧૯૪૫માં અમેરિકાના એક શિલ્પકારે હજારો સ્ત્રીઓના માપ લઈને એક આદર્શ પૂતળું બનાવ્યું, નામ રાખ્યું 'નોર્મા'. વિજ્ઞાનીઓએ દાવો કર્યો કે આ સરેરાશ સ્ત્રીનું સાચું શરીર છે.
સિસ્ટમ હંમેશાં સરળ અને સ્વચ્છ ચાલવી જોઈએ, આ એક ખુશફેમી છે. કાગળ પર બનાવેલા નિયમો અને અસલ જિંદગી વચ્ચે એક મોટી ખાઈ હોય છે.
માણસ પોતાની બુદ્ધિથી જીવે છે તે સૌથી મોટો ભ્રમ છે. હકીકતમાં તે ટોળાના નિયમો પ્રમાણે જીવે છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આને નોર્મેટિવ બિહેવિયર કહે છે.
ગણિત અને અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી મોટો વહેમ એ છે કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. નોર્મેટિવ ડિસિઝન થિયરી એટલે કે આદર્શ નિર્ણય સિદ્ધાંત આ ભ્રમ પર જ ઊભો છે.
કોઈ એક સારું કામ જ્યારે ફરજિયાત સામાજિક રિવાજ બની જાય, ત્યારે તેનું વજન ઘટી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને નોર્મેટિવ ડાયલ્યુશન ઈફેક્ટ કહે છે.
કોઈ પણ સારો વિચાર જો આપણા ઘરમાં પેદા ન થયો હોય, તો એ નકામો છે. આ માનસિક બીમારીનું નામ છે 'નોટ ઇન્વેન્ટેડ હિયર' સિન્ડ્રોમ. આ કોઈ શારીરિક રોગ નથી, પણ સંસ્થાઓ અને સમાજમાં ઘર કરી ગયેલો બૌદ્ધિક અહંકાર છે.
મોટા ભાગના વેપારીઓ અને નેતાઓ ભવિષ્યને કોઈ અચાનક ત્રાટકતી આફત ગણે છે. કાં તો તેઓ આજના ગલ્લામાં માથું ખૂંપીને બેઠા રહે છે, કાં તો આવતીકાલની મોટી વાતોના હવાઈ કિલ્લા બાંધે છે. આ બંને અંતિમો ખતરનાક છે. ભવિષ્ય ક્યારેય શૂન્યાવકાશમાંથી ટપકતું નથી.
દુનિયા કાળી અને ધોળી નથી હોતી. વચ્ચે રાખોડી રંગની હજારો છાયાઓ હોય છે. પણ મોટા ભાગના લોકો આ સ્વીકારી શકતા નથી. તેમને દરેક વાતમાં સીધો ચુકાદો જોઈએ છે. સારો કે ખરાબ? સાચો કે ખોટો? આ માનસિક મર્યાદાને સૂક્ષ્મતા સમજવાની અક્ષમતા કહે છે.
અણુબોમ્બ ફૂટે ત્યારે તાત્કાલિક થતો વિનાશ તો માત્ર શરૂઆત છે. ખરી તબાહી પાછળથી આવે છે. ન્યૂક્લિયર વિન્ટરની થિયરી કહે છે કે મોટા પાયે થતા અણુવિસ્ફોટોથી આકાશમાં ધુમાડો, રાખ અને કાળી મેશનું એવું જાડું પડ બંધાઈ જશે કે સૂર્યપ્રકાશ પૃથ્વી સુધી…
ગુણવત્તા વિશે ફિલોસોફીઓ લડાવવાનું બંધ કરો અને આંકડા વધારવા માંડો. આ સીધો નિયમ છે. 'નંબર્સ ગેમ' એટલે એવી માન્યતા કે પરિણામ તમારી આવડત કરતાં તમારા પ્રયાસોની સંખ્યા પર વધારે આધાર રાખે છે.
માણસ આંકડાઓનો ગુલામ છે. કોઈ કામ કરવાની પોતાની અંદરથી ઇચ્છા ન હોય, ત્યારે સ્ક્રીન પર બદલાતો એક આંકડો તેને દોડતો કરી દે છે. આ માત્ર ગણિત નથી, મનોવિજ્ઞાન છે.
કોઈ જૂથને બદનામ કરવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો કયો? એ જૂથના સૌથી મૂરખ, પાગલ અને અતિરેકી માણસને શોધી કાઢો. પછી આખી દુનિયા સામે એની બાલિશ વાત રજૂ કરીને કહો કે આ આખું જૂથ આવું જ વિકૃત છે. આ બૌદ્ધિક બદમાશીનું નામ નટપિકિંગ છે.
તમે નવી કાર ખરીદવાનું નક્કી કરો છો. લાલ રંગની ગાડી. અચાનક તમને રસ્તા પર બધી બાજુ લાલ ગાડીઓ જ દેખાવા માંડે છે. શું આખી દુનિયાએ રાતોરાત એ જ ગાડી ખરીદી લીધી? ના. ગાડીઓ ત્યાં પહેલેથી જ હતી, પણ તમારું મગજ હવે તેના પર અટકી ગયું છે.
કોઈને ખબર પડે કે એના પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે, એટલે એનું વર્તન બદલાઈ જાય. આ બહુ સાદો અને નિર્દય નિયમ છે. પદાર્થવિજ્ઞાનમાં ઇલેક્ટ્રોનનું સ્થાન માપવા જાવ તો પ્રકાશનો ફોટોન પોતે જ તેને ધક્કો મારી દે છે. પરિણામ બદલાઈ જાય છે.
સંકટ સામે ઊભું હોય ત્યારે માણસની બુદ્ધિ ઘણી વાર બહેર મારી જાય છે. પર્વતોમાં હિમપ્રપાત થાય ત્યારે મોટા મોટા નિષ્ણાતો પણ દબાઈને મરી જાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના અનુભવના અહંકારમાં સ્પષ્ટ દેખાતા ભયને અવગણે છે.
દરિયામાં એક જહાજમાંથી તેલ ઢોળાય ત્યારે તે એક ખૂણામાં શાંત પડી રહેતું નથી. પાણીની સપાટી પર એ ચીકણું પડ જોતજોતામાં કિલોમીટરો સુધી ફેલાઈ જાય છે. સ્વચ્છ પાણી કાળું પડી જાય છે. માનવ મગજ પણ આવું જ કરે છે.
ખોટી આદત ભૂલવી એ નવું શીખવા કરતાં બમણું અઘરું છે. આપણું મગજ જૂના રસ્તાઓ પર દોડવા માટે ટેવાયેલું છે. જ્યારે કોઈ ભૂલ સુધારવાની હોય ત્યારે મોટા ભાગના લોકો માત્ર સાચી રીત ગોખવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
કંઈક ખોટું કરી બેસવાનો ડર માણસને હાથ બાંધીને બેસી રહેવા મજબૂર કરે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઓમિશન બાયસ. જ્યારે બે વિકલ્પો સરખા નુકસાન તરફ દોરી જતા હોય, ત્યારે આપણું મગજ વિચિત્ર તર્ક લડાવે છે.
કોઈપણ તાલીમ કેટલી સફળ રહી તે માપવાની જૂની રીતો બહુ સીધી અને સપાટ છે. માણસ વર્ગખંડમાં બેઠો, એણે પરીક્ષા આપી, પ્રમાણપત્ર મળ્યું અને વાત પૂરી. પણ અસલ જીવન સીધી લીટીમાં ચાલતું નથી.
વેચાણની દુનિયામાં એક જૂનો રોગ છે: ‘હું વિચારીને જણાવીશ.’ ગ્રાહક આ વાક્ય બોલે એટલે સોદો ધીમી મોતે મરે. વન-કોલ ફ્રેમવર્ક આ મુલતવી રાખવાની આદત સામે સર્જાયેલું હથિયાર છે. આ પદ્ધતિનો સીધો નિયમ છે—વાતચીત એક જ બેઠકમાં પૂરી કરો.
જટિલ સિસ્ટમમાં ક્યારેય કોઈ એક વસ્તુ અલગ ઊભી હોતી નથી. માણસ માને છે કે તે આખી વ્યવસ્થામાંથી માત્ર એક જ નટ-બોલ્ટ બદલી રહ્યો છે અને બાકીનું બધું એમનું એમ જ રહેશે. આ ઘમંડ છે. આ વિચારને 'એક ચલનો ભ્રમ' કહે છે.
વાસ્તવિકતા અને નીતિ વચ્ચે એક મોટો તફાવત છે. હકીકતો એકતરફી હોઈ શકે છે. પૃથ્વી ગોળ છે કે સપાટ, એ પ્રશ્નમાં બધી જ સાબિતીઓ એક જ પક્ષમાં પડે છે. ત્યાં કોઈ સમાધાન નથી હોતું. આને વસ્તુલક્ષી હકીકતનો ગુણધર્મ કહેવાય.
તમે દુનિયામાં એકલા એવા બિંદુ પર ઊભા છો જ્યાં બીજું કોઈ ઊભું રહી શકે નહીં. તમારો ઉછેર, તમારા પરાજયો, તમારો પૂર્વગ્રહ, તમારી ખાસ આવડત અને જીવનના અકસ્માતોનું આખું મિશ્રણ માત્ર તમારી પાસે છે. આ કોઈ પોકળ આધ્યાત્મિક વાત નથી.
લડાઈમાં સૌથી શક્તિશાળી જીતે એવો કોઈ નિયમ નથી. જે સૌથી ઝડપથી વિચારીને નિર્ણય બદલી શકે, તે જીતે છે. આ લશ્કરી સિદ્ધાંતને અમેરિકન વાયુસેનાના કર્નલ જોન બોઇડે ૧૯૭૦ના દાયકામાં ઘડ્યો હતો. તેનું નામ છે ‘ઊડા લૂપ’ (OODA Loop).
કંપનીમાં માલિક સિવાય કોઈને નફો ખબર ન હોય. કર્મચારીઓને માત્ર પોતાનો પગાર દેખાય, નફો નહીં. શેઠ રડે કે ધંધામાં મંદી છે, અને કર્મચારી માને કે માલિક તિજોરી ભરે છે. આ અવિશ્વાસ જૂનો છે. આ રોગનો ઈલાજ એટલે ઓપન-બૂક મેનેજમેન્ટ.
કોઈપણ કંપની કે તંત્રમાં માણસ બંધાઈ જાય એટલે સડી જાય છે. એક જ ટેબલ, એક જ બોસ અને એક જ બીબાંઢાળ કામ. જો કર્મચારીને ટીમ બદલવી હોય, તો બોસની ખુશામત કરવી પડે અથવા લડવું પડે.
આપણે માનીએ છીએ કે કોઈ મોટો સેલિબ્રિટી કે ઇન્ફ્લુએન્સર બોલે એટલે દુનિયા બદલાઈ જાય છે. ટેલિવિઝન સ્ટાર ઓપ્રા વિન્ફ્રી કોઈ પુસ્તકની પ્રશંસા કરે અને રાતોરાત લાખો નકલો વેચાઈ જાય, એ દૃશ્ય સાચું છે પણ ભ્રામક છે.
માણસને ટોળામાં ભળી જવું છે, પણ સાવ ખોવાઈ નથી જવું. આ આપણી જૂની બીમારી છે. આપણને કોઈ સમૂહનો ભાગ બનવાની ભૂખ છે, કારણ કે એકલા પડવાનો ડર લાગે છે. સાથે જ, આપણે બધા જેવા દેખાવા નથી માગતા. આપણને આપણી ખાસિયત સાચવવી છે.
માણસ શાંતિ ઇચ્છે છે એ વાત સો ટકા જૂઠ્ઠી છે. માણસને ફક્ત શાંતિ મળે તો એ ગાંડો થઈ જાય. મગજને ઉત્તેજના જોઈએ છે, કોઈ હલચલ જોઈએ છે. પણ એ હલચલ માથાના દુખાવા જેવી અતિશય પણ ન હોવી જોઈએ.
આપણે બધા માનીએ છીએ કે ખરાબ વસ્તુઓ ફક્ત બીજા લોકો સાથે જ બને છે. કેન્સર પેલા પાડોશીને થાય, આપણને નહીં. શેરબજાર તૂટે ત્યારે પેલા અજાણ્યા રોકાણકારો ડૂબે, આપણો પોર્ટફોલિયો તો સાચવી લેશે. આ માનસિક ભ્રમને અતિ-આશાવાદનો પૂર્વગ્રહ કહે છે.
આશા સસ્તી ચીજ છે, પણ તેનો અતિરેક બહુ મોંઘો પડે છે. ભવિષ્ય સારું જ થશે એવું માની લેવું એ હિંમત નથી, ભોળપણ છે. સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રમાં આ ખ્યાલને 'ઑપ્ટિમિઝમ ટ્રેપ' કહે છે.
કોઈ માણસ તમને કહે કે કામ એકદમ સસ્તું થશે, સૌથી ઝડપી થશે અને ક્વોલિટી પણ દુનિયામાં બેસ્ટ રહેશે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ ભાઈ બીમાર છે. એમને ‘ઓપ્ટિમાઇટિસ’ થયો છે. આ વાસ્તવિકતા ભૂલી ગયેલા લોકોનો માનસિક રોગ છે.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકે આ શબ્દ સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યો નથી. આજના ડિજિટલ યુગમાં અને કરિયરની ચર્ચામાં આ વિચાર આપોઆપ ફૂટી નીકળ્યો છે. મોટા ભાગના લોકો જીવનની યોજના ફક્ત નફા, પગાર કે સલામતીના પાકા સરવૈયા જોઈને બનાવે છે.
હોટેલમાં ઓર્ડર આપો કે સવારના નાસ્તામાં મોસંબીનો તાજો રસ જોઈએ. સામેથી જવાબ મળે: 'સાહેબ, રસોડામાં મોસંબી નથી, બજારમાંથી મંગાવવી પડશે. સમય લાગશે અને બિલ થોડું વધારે આવશે.' આ સાંભળીને ગ્રાહક ભડકે છે કે પરિસ્થિતિ સમજીને રસ્તો કાઢે છે?
બધાં બાળકો એકસરખાં નથી હોતાં. આ કોઈ કવિતા નથી, જૈવિક સત્ય છે. બાળ મનોવિજ્ઞાનમાં બ્રુસ એલિસ અને થોમસ બોયસ નામના સંશોધકોએ એક સીધો વિચાર મૂક્યો. એમણે માણસોને બે શ્રેણીમાં વહેંચ્યા.
આપણે માનીએ છીએ કે વ્યવસ્થા હંમેશાં કડક આયોજનથી જ બને છે. કોઈ ઉપર બેઠેલો શાસક હુકમ કરે, નિયમો ઘડે, ત્યારે જ પદ્ધતિ જળવાય. પણ પ્રકૃતિ અને જીવંત તંત્રો સાવ ઊંધી રીતે કામ કરે છે.
માનસિક રોગોના પિતામહ સિગ્મંડ ફ્રોઈડે ઓગણીસમી સદીના અંતમાં એક સણસણતો વિચાર મૂકેલો. એમણે કહેલું કે મનોવિશ્લેષણનો હેતુ માણસને પરમ આનંદ આપવાનો નથી. તેનો સાચો હેતુ માત્ર એટલો છે કે માણસની હિંસક, અસહ્ય પીડા ઘટીને સામાન્ય ઉદાસીમાં ફેરવાઈ જાય.
કોઈ અનિષ્ટ બનવાની શક્યતા બહુ ઓછી હોય તો પણ જો એનું પરિણામ સંપૂર્ણ વિનાશ હોય, તો એ નાની ટકાવારીની ઉપેક્ષા ન થઈ શકે. ઓક્સફર્ડના ફિલોસોફર ટોબી ઓર્ડે પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેસિપિસ'માં આ ગણિત માંડ્યું છે.
કોઈ કંપનીની દીવાલ પર કયા આદર્શ વાક્યો ફ્રેમ કરીને લટકાવ્યા છે, તેનાથી સંસ્થા ચાલતી નથી. બોસ રૂમની બહાર જાય ત્યારે કર્મચારીઓ કેવી રીતે વાત કરે છે, ભૂલ થાય ત્યારે કોણ કોના પર દોષ ઢોળે છે અને કામ પૂરું ન થાય ત્યારે શું બહાનું ચાલે છે—તે સાચી…
કોઈ નવી દુકાન શરૂ થાય ત્યારે કાયદા-કાનૂન હોતા નથી. માલિક પોતે ગલ્લા પર બેસે, સામાન ઉતારે અને હિસાબ ચુકવે. ઝડપ જરૂરી હોય છે, એટલે નિયમો બાજુ પર મુકાય છે.
જે જૂનું છે તે જ સાચું છે, એવી હઠીલી માન્યતા માણસને જીવતેજીવ જડ બનાવી દે છે. રૂઢિચુસ્તતાનો ખાડો એટલે સ્થાપિત નિયમોને પવિત્ર માનીને આંખો મીંચીને વળગી રહેવાનું જોખમ. સમય બદલાય છે, સંજોગો બદલાય છે, પણ અમુક મગજ જૂના નિયમો બદલવા તૈયાર નથી થતા.
તમે સવારે ઊઠો છો. શરીર એકદમ તાજગી અનુભવે છે. પણ તમે હાથનું સ્માર્ટવોચ ચેક કરો છો. સ્ક્રીન પર લખેલું આવે છે: સ્લીપ સ્કોર ૫૮. તમારો મૂડ તરત ખરાબ થઈ જાય છે. તમે જાતે જ માની લો છો કે તમે થાકેલા છો.
કોઈ માણસ ધ્રૂજે એટલે એ ગુનેગાર જ હોય એવું માનવું એ બુદ્ધિનું દેવાળું છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ ગફલતને ‘ઑથેલો એરર’ કહે છે. જ્યારે કોઈ શંકાશીલ તપાસ કરનાર વ્યક્તિ સામેવાળાના ડર કે ગભરાટને સીધો જૂઠાણાનો પુરાવો માની લે, ત્યારે આ ભૂલ સર્જાય છે.
આપણે અનોખા છીએ, પણ સામેવાળા બધા એક જ બીબામાં ઢળેલા છે. આ માનસિક પક્ષપાતનું નામ છે ‘આઉટ-ગ્રૂપ હોમોજિનિટી’. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે માણસ પોતાના જૂથના લોકોને અત્યંત વૈવિધ્યસભર માને છે.
કોઈ યોજના સફળ થઈ કે નિષ્ફળ, તે માપવાની આપણી પદ્ધતિ જ બાલિશ છે. આપણે આંકડા ગણીએ છીએ. કેટલા શૌચાલય બન્યા, કેટલા ચેક વહેંચાયા, કેટલા વૃક્ષો રોપાયા. આને અંગ્રેજીમાં આઉટપુટ કહેવાય. કાગળ પર લક્ષ્યાંક પૂરો થાય એટલે સાહેબો તાળીઓ પાડે.
કોઈ અન્યાય કે દુર્ઘટના પહેલી વાર સામે આવે ત્યારે લોહી ઉકળી ઊઠે છે. મુઠ્ઠીઓ ભીંસાય છે. માણસ ન્યાય માગવા નીકળી પડે છે. પણ એ જ કક્ષાનો આઘાત જો દર અઠવાડિયે, દરરોજ ટીવી સ્ક્રીન કે અખબારમાં પીરસાય, તો ધીમે ધીમે ભીતરનો અવાજ બુઠ્ઠો થઈ જાય છે.
એક નાની ભૂલ થાય એટલે માણસ ધ્રૂજી ઊઠે છે. મનમાં તુરંત ગણતરી શરૂ થઈ જાય છે કે સામેવાળા હવે મને સાવ ઠોઠ ગણશે. આ માનસિક વહેમને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ઓવરબ્લોન ઇમ્પ્લિકેશન્સ ઇફેક્ટ' કહે છે.
સિસ્ટમ બગડે ત્યારે માણસને પોતાની બુદ્ધિ પર અચાનક અગાધ પ્રેમ ઊભરાઈ આવે છે. સામે કમ્પ્યુટર હોય, આંકડા હોય કે કોઈ પારદર્શક અલ્ગોરિધમ હોય, માણસ માથું ધુણાવીને કહેશે કે મને આના કરતાં વધુ ખબર પડે છે.