આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૨૮ / ૪૭
જીવન કોઈ અણધારી ટ્રેન નથી કે ગમે તે પાટા પર દોડી જાય. 'પરફેક્ટ વીક' એટલે આદર્શ સપ્તાહનું અગાઉથી કરેલું નક્કર માળખું. આ કોઈ જાદુઈ દિવસોની કલ્પના નથી.
ઉત્તમની શોધ ઘણી વાર સારા કામની સૌથી મોટી દુશ્મન સાબિત થાય છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ક્યારે ઘડ્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી, પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક શાસ્ત્રમાં આ ખયાલ બહુ જૂનો છે.
સતત કામ કરતા રહેવું અને સાચે જ બહેતર થવું, એ બે અલગ બાબતો છે. મોટા ભાગના લોકો આખી જિંદગી પોતાની જાતને માત્ર મેદાનમાં સાબિત કરવામાં ખર્ચી નાખે છે. તેઓ દોડે છે, પણ શીખતા નથી.
સતત કામ કરતા રહેવાથી કામ સુધરતું નથી. આ વાક્ય અજીબ લાગે, પણ આ જ નરી વાસ્તવિકતા છે. લોકો માને છે કે જે માણસ દિવસના બાર કલાક પસીનો પાડે છે તે કુશળ થઈ રહ્યો છે. ખોટી વાત. પ્રયત્ન કરવો અને શીખવું એ બંને સાવ અલગ બાબતો છે.
કોઈપણ નવી કુશળતા શીખવી એ અંધારા ઓરડામાં હાથ મારવા જેવું છે, જો તમારી પાસે કોઈ નક્કર નકશો ન હોય તો. મોટાભાગના લોકો ઉત્સાહથી શરૂ કરે છે અને અધવચ્ચે અટકી જાય છે, કારણ કે તેમને ખબર નથી હોતી કે હવે પછીનું પગલું કયું છે.
કોઈ તમને જોઈ રહ્યું છે, અને તમારે સાબિત કરવાનું છે કે તમે શ્રેષ્ઠ છો. આ ક્ષણે મગજમાં જે ભડકો થાય છે, તેનું નામ પરફોર્મન્સ સ્ટ્રેસ. આ કોઈ સામાન્ય ચિંતા નથી.
કોઈપણ વચન કે સિસ્ટમની ખરી કિંમત તેના પરિણામ કરતા તેના સમય પર નિર્ભર હોય છે. 'પરફોર્મન્સ ટાઈમ' એટલે કોઈ ચોક્કસ કામ, ટેકનિકલ પ્રક્રિયા કે કરારબદ્ધ જવાબદારી પૂરી કરવા માટે લાગતો વાસ્તવિક સમયગાળો.
જેરેમી બેન્થમનો પેનોપ્ટીકોન એક એવો ગોળાકાર જેલનો વિચાર હતો જ્યાં કેદીને સતત લાગે કે ચોકીદાર તેને જોઈ રહ્યો છે. એ જૂની સદીનો ડર હતો. આજના ડિજિટલ યુગમાં સર્વેલન્સ એવો સીધો કે નિશ્ચિત નથી રહ્યો. સમાજશાસ્ત્રી ગેરી ટી.
આપણે જાતે બનાવેલી સીમાઓમાં જ પુરાઈને નિર્ણયો લઈએ છીએ. મગજ એક અદ્રશ્ય વાડ બાંધી દે છે અને માને છે કે આખી દુનિયા આટલી જ છે. આ માનસિક મર્યાદાઓને વર્તનવિજ્ઞાની નુઆલા વોલ્શે ૨૦૨૪ના પુસ્તક 'ટ્યુન ઇન'માં 'પેરીમીટર્સ ટ્રેપ્સ' નામ આપ્યું.
મોટા ભાગના માણસો ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે અંદરથી સુકાઈ જાય છે અને એંસી વર્ષે વિધિવત મરે છે. આ કોઈ શ્રાપ નથી, આપણી પોતાની આળસ છે. વીસ વર્ષની ઉંમરે આપણી પાસે ઉત્સાહ હોય છે, શીખવાની ભૂખ હોય છે.
આપણે જે જોઈએ છીએ તેને જ આખી દુનિયા માની લઈએ છીએ. આપણી આંખ સામે એક ચોક્કસ ચશ્મો ચડેલો છે. મુશ્કેલી એ નથી કે ચશ્મો છે, મુશ્કેલી એ છે કે આપણને ખબર જ નથી કે આપણે ચશ્મો પહેર્યો છે. આ માનસિક મર્યાદાને 'પરસ્પેક્ટિવ બ્લાઇન્ડનેસ' કહે છે.
જે હાજર નથી, તેની કિંમત સૌથી વધુ હોય છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ એક મૂળભૂત નિયમ છે. ડૉક્ટર પાસે દર્દી આવે ત્યારે તે માત્ર શું દુખે છે તે નથી પૂછતો. તે એ પણ તપાસે છે કે કયા લક્ષણો ગાયબ છે.
દુનિયા ખરાબ થવાની છે એવું માની લેવું એ આપણો જૂનો શોખ છે. જ્યારે કોઈ પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે મગજ આપોઆપ સૌથી ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરી લે છે. આ કોઈ વાસ્તવિકતા નથી, મનની એક ગંદી ચાલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને પેસિમિઝમ બાયસ કહે છે.
કોઈ કામમાં સફળતાની શક્યતા બહુ ઓછી દેખાતી હોય ત્યારે પ્રયાસ જ છોડી દેવો તર્કબદ્ધ લાગે છે. પણ આ તર્ક જ સૌથી મોટો ખાડો છે. જ્યારે તમે પ્રયત્ન બંધ કરો છો, ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે.
માણસ માત્ર ભવિષ્યની ચિંતા કરે એ સામાન્ય માનસિકતા છે. પણ અમુક લોકો ચિંતા નથી કરતા, તેઓ નકારાત્મકતાનો ચુકાદો આપી દે છે. ભવિષ્યમાં ખરાબ જ થવાનું છે એવી અડગ અને અતૂટ ખાતરી બાંધી લેવી એટલે 'પેસિમિસ્ટિક સર્ટિનિટી'.
શરીર જેટલું મોટું, કેન્સરનું જોખમ એટલું વધારે હોવું જોઈએ. ગણિત સાદું છે. કેન્સર એટલે કોષોનું અનિયંત્રિત વિભાજન. જો શરીરમાં કોષો વધારે હોય, તો કોઈ એક કોષ બગડવાની શક્યતા પણ વધારે હોવી જોઈએ.
મોટા લક્ષ્યો નક્કી કરવા વિશે મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં અનેક સંક્ષિપ્ત નામો ફરે છે. આ શબ્દ કદાચ કોઈ પુસ્તક કે લેખમાં વપરાયેલો વિશિષ્ટ ટૂંકાક્ષર હોઈ શકે, પણ તેની કોઈ સત્તાવાર ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી.
આપણા મગજને છેતરવું સાવ સહેલું છે. લાખો વર્ષોના જંગલી જીવનમાં આપણું શરીર અમુક ચોક્કસ સંકેતો શોધવા ટેવાયેલું હતું. મીઠી વસ્તુ મળે એટલે કેલરી મળી, સમાજમાં માન મળ્યું એટલે જીવવાની શક્યતા વધી. પણ આધુનિક દુનિયાએ એક વિચિત્ર રમત રમી છે.
ખિસ્સું ખાલી થાય ત્યારે માણસ નાદાર બને છે, પણ જ્યારે ખોપરીમાંથી પાયાના મૂલ્યો ઉડી જાય ત્યારે એ તાત્વિક રીતે નાદાર બને છે.
સિદ્ધાંતો પોથીમાં સારા લાગે છે, શેરીમાં નહીં. તમે નીતિશાસ્ત્રના દસ પુસ્તકો ગોખી નાખો તોપણ ટ્રાફિક જામ કે ધંધાકીય પંચાતમાં શું કરવું એ આવડશે જ એવી કોઈ ખાતરી નથી. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે આ તફાવત હજારો વર્ષ પહેલાં પકડી પાડ્યો હતો.
તમે આજે જે બની શકો છો, તેનો ફેંસલો તમે ભૂતકાળમાં શું હતા તેના પર નિર્ભર કરે છે. કુદરત શૂન્યમાંથી નવો ઘાટ ઘડી શકતી નથી. જીવવિજ્ઞાનમાં આ નિયમને ‘ફાયલોજેનેટિક ઈનર્શિયા’ કહે છે. અગાઉ પૂર્વજોએ કરેલા અનુકૂલનો ભવિષ્યના વિકાસની પાંખો કાપી નાખે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મશીન ક્યારેય ભેદભાવ કરતું નથી. માણસ સ્વાર્થી હોઈ શકે, પણ લોખંડ, કાચ કે સેન્સર તો તટસ્થ જ હોય. આ ભ્રમ છે.
વેપારનો સાદો નિયમ છે કે ગ્રાહકને ભૂખ લાગે ત્યારે તે રોટલી ખરીદે છે. પણ તબીબી ક્ષેત્રમાં આવું નથી બનતું. દર્દીને ખબર જ નથી હોતી કે તેને કઈ દવાની કે કયા ટેસ્ટની જરૂર છે. અહીં સલાહ આપનાર પોતે જ માલ વેચનાર છે.
કોઈપણ સંબંધ કે ભાગીદારી રાતોરાત તૂટતી નથી. એ તૂટતા પહેલાં નાના સંકેતો આપે છે. પિંચ-ક્રંચ મોડેલ આ જ સત્યને સમજાવે છે. બે માણસો સાથે કામ શરૂ કરે ત્યારે અઘોષિત અપેક્ષાઓ હોય છે. બધું બરાબર ચાલે છે, પણ અચાનક એક પક્ષ બીજાની નાની સીમા ઓળંગે છે.
ઉદ્યોગ જગતમાં આ એક જાણીતી ટેકનિકલ સમસ્યા છે. જ્યારે ધાતુ, પ્લાસ્ટિક કે સિરામિક પર રંગ અથવા રક્ષણાત્મક પડ ચડાવવામાં આવે, ત્યારે અંદર ફસાયેલી હવા કે અશુદ્ધિને લીધે સપાટી પર સોયના નાકા જેવું અદ્રશ્ય કાણું પડી જાય છે.
મગજની વાત આવે ત્યારે આપણે તર્કની, ગ્રે મેટરની વાત કરીએ છીએ. પણ માણસ તર્કથી નહીં, લાગણીથી ચાલે છે. અમેરિકન જાસૂસી સંસ્થા સીઆઈએના પૂર્વ અધિકારી એન્ડ્રુ બુસ્ટામેન્ટેએ આ પદ્ધતિ માટે એક નવો શબ્દ આપ્યો: પિંક મેટર મેનિપ્યુલેશન.
એક જ પ્રકારનો સાબુ, પણ જો પેકિંગ ગુલાબી હોય અને તેના પર સ્ત્રીનો ફોટો છપાયો હોય, તો ભાવ અચાનક વીસ રૂપિયા વધી જાય છે. આ કોઈ સરકારી વેટ કે જીએસટી નથી.
કોઈ સામાન્ય સવાલ પૂછો ત્યારે સામેવાળો માણસ મગજ ચલાવ્યા વગર 'ના' પાડી દે છે. એનું મગજ ઓટોપાયલટ પર ચાલે છે. રસ્તા પર ભિખારી આવીને 'દસ રૂપિયા આપો' કહેશે તો તમે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યા વગર માથું હલાવી દેશો.
મોટો શાર્ક માછલીનો હુમલો દૂરથી દેખાઈ આવે છે. માણસ સાવધ થઈ જાય. પણ પિરાન્હા માછલીનું ઝૂંડ અલગ રીતે કામ કરે છે. એક નાની માછલી શરીરમાંથી માંસનો માત્ર એક નાનકડો ટુકડો તોડે છે. તેનાથી કોઈ મરી જતું નથી.
મૂળ યોજના નિષ્ફળ જાય ત્યારે માણસ શું કરે? બુદ્ધિશાળી માણસ વિકલ્પ શોધે, જેને આપણે 'પ્લાન બી' કહીએ છીએ. પણ એક ખાસ પ્રકારની જીદ્દી માનસિકતા છે, જે વિકલ્પ સ્વીકારવા તૈયાર જ નથી હોતી.
વિમાન ઊડતું હોય અને સામે વાવાઝોડું દેખાય, છતાં પાયલટ નક્કી કરેલા રસ્તે જ આગળ વધતો રહે. એને વિમાન પાછું વાળવું નથી. આ જિદ્દ નથી, મગજનો એક ગંભીર ભ્રમ છે.
નવા વિચારો જૂના મગજોને ક્યારેય બદલી શકતા નથી. વિજ્ઞાન કે સમાજ દલીલો જીતીને આગળ વધતો નથી, વિરોધીઓના મરવાથી આગળ વધે છે.
કોઈ પણ નવું કામ શરૂ કરતી વખતે માણસ અચૂક એક ભૂલ કરે છે: તે માને છે કે બધું સમયસર પતી જશે. ખર્ચ અંદાજ મુજબ જ થશે. કોઈ અણધારી મુશ્કેલી નહીં આવે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી હોય છે.
શરૂઆતમાં બધું ઝડપથી આગળ વધે છે. વજન ઘટે છે, નવો ધંધો દોડે છે, ભાષા શીખવાની ઝડપ વધે છે. પછી અચાનક એક સપાટ જમીન આવી જાય છે. મહેનત એ જ રહે છે, પણ પરિણામ ઠપ્પ થઈ જાય છે.
રસ્તા પર જ્યારે બગીચો કે બાળકોનું રમતનું મેદાન આવે, ત્યારે ટ્રાફિકના નિયમો બદલાઈ જાય છે. ગાડીની ગતિ પર સીધો બ્રેક લગાવવો પડે છે. ત્યાં તમે સામાન્ય ઝડપે દોડી શકતા નથી, કારણ કે અચાનક કોઈ પણ બાળક રસ્તા પર દોડી આવી શકે છે.
મેદાન પર પરસેવો પાડવો સહેલો છે, મગજને કાબૂમાં રાખવું મુશ્કેલ. ખેલાડીઓ વર્ષો સુધી માંસપેશીઓ કેળવે છે, પણ દબાણની ક્ષણે હાથ ધ્રૂજી જાય છે. આ વિચાર સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજીમાંથી આવે છે.
માણસ મૂળભૂત રીતે આળસુ અને ભોગી પ્રાણી છે. આપણું મગજ તાત્કાલિક સુખ શોધે છે અને પીડાથી ભાગે છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે આ માનસિક વૃત્તિને 'પ્લેઝર પ્રિન્સિપલ' કહ્યો હતો. મગજનો આદિમ ભાગ કોઈ તર્ક કે ભવિષ્ય જાણતો નથી. તેને અત્યારે ને અત્યારે મજા જોઈએ છે.
આ માત્ર સાદો લોભ નથી. સામાન્ય લોભી માણસને વધુ પડતી સંપત્તિ ભેગી કરવી હોય છે. પ્લેઓનેક્સિયા એનાથી આગળ વધે છે. આ એક એવી આંધળી માનસિક ભૂખ છે, જેમાં માણસને માત્ર વધુ નથી જોઈતું, પણ બીજાના હકની વસ્તુ છીનવીને જ સંતોષ મળે છે.
અંદરથી બધા અસંમત હોય, પણ મોં પર કોઈ ચૂં ન કરે. દરેક માણસ માને છે કે બાકીના બધા આ વાત સાથે રાજી છે. પરિણામે, આખું ટોળું એક એવા નિર્ણય પાછળ ઘેટાંની જેમ દોડે છે જેને ખાનગીમાં કોઈ સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
ડાયરી લખવી એ મોટાભાગના લોકો માટે આળસનું બીજું નામ છે. લોકો નવા વર્ષે જાડી ડાયરી ખરીદે છે, બે દિવસ લાંબાં-લાંબાં ફકરા લખે છે અને ત્રીજા દિવસે થાકીને કબાટમાં મૂકી દે છે. મગજને આત્મનિરીક્ષણ જોઈએ છે, સાહિત્યિક નિબંધો નહીં.
કોઈપણ નવો ધંધો કે પ્રોડક્ટ બજારમાં મૂકતાં જ સફળ નથી થતી. લોકો તેને વાપરે છે કે નહીં, એ જાણ્યા વગર આગળ વધવું આત્મહત્યા સમાન છે. પીએમએફ એટલે પ્રોડક્ટ-માર્કેટ ફિટ. તમારી પ્રોડક્ટ બજારની સાચી ભૂખ સંતોષે છે કે નહીં તે માપવાનો રસ્તો એટલે આ ગળણી.
શરીર અને મન વચ્ચે કોઈ અદ્રશ્ય દીવાલ નથી. મનમાં ભય પેદા થાય એટલે ગરદનના સ્નાયુઓ તણાય છે, જડબું ભીંચાય છે. મોટાભાગના લોકો મગજને શાંત કરવા માટે વિચારો સાથે લડતા રહે છે. એ મૂર્ખામી છે.
તર્કશાસ્ત્ર પાસે બે જ દરવાજા છે: હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. મગજ આ બે ખાનામાં વિચારવા ટેવાયેલું છે. પણ જ્યારે નવો વિચાર લાવવાનો હોય, ત્યારે આ બે દરવાજા કામ નથી આવતા. આ જડતા તોડવા માટે એડવર્ડ ડી બોનોએ ૧૯૭૨માં એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'પો' (Po).
તમે એક ગોળ કાગળ પર આખી અનંત સૃષ્ટિ દોરી શકો? આપણી સામાન્ય ભૂમિતિ કહે છે કે ના. પણ ગણિતની દુનિયામાં એક અજીબ મોડેલ છે, જેને પોઇન્કેરે ડિસ્ક કહેવાય છે.
કોઈ કામ સો ટકા પૂરું કરવું અને એ જ કામ એંસી ટકા એટલે કે ૦.૮ જેટલું આટોપી લેવું—આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. આ શબ્દ કોઈ માન્ય મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાંથી આવ્યો નથી. કોઈ જાણીતા લેખકે તેના પર જાડો ગ્રંથ પણ નથી લખ્યો.
બાસ્કેટબોલમાં એક ખેલાડી હોય છે જેને ‘પોઇન્ટ ગાર્ડ’ કહેવાય છે. એનું કામ પોતે ઊંચા કૂદકા મારીને બાસ્કેટમાં બોલ નાખવાનું નથી હોતું. એનું અસલ કામ મેદાન પર નજર રાખવાનું, દડો કોની પાસે મોકલવો તે નક્કી કરવાનું અને બીજા ખેલાડીઓને ચમકાવવાનું હોય છે.
જીવન કોઈ ઘડિયાળના કાંટા પર ચાલતું નથી. ઘટનાઓ લાઈનમાં ઊભા રહીને આવતી નથી, ટોળામાં તૂટી પડે છે. ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી સિમેઓન દેની પોયસોંએ ૧૮૩૭માં એક ગણતરી આપી હતી, જેને સંભાવના શાસ્ત્રમાં ‘પોયસોં ડિસ્ટ્રિબ્યુશન’ કહે છે.
આપણે મોટા ભાગે જિંદગીને ચેસ જેવી માની બેસીએ છીએ. ચેસમાં બધું જ સામે દેખાય છે. કોઈ છૂપો દાવ નથી હોતો. નિયમો ચોખ્ખા હોય છે અને સાચી ચાલ ચલો એટલે પરિણામ તમારા પક્ષમાં જ આવે. પણ વાસ્તવિક જિંદગી ચેસ નથી, પોકર છે.
આપણે જેટલું બોલીને સમજાવી શકીએ છીએ, તેના કરતાં ઘણું વધારે જાણીએ છીએ. આ સાદું વાક્ય હંગેરિયન-બ્રિટિશ વિચારક માઇકલ પોલાનીએ ૧૯૬૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ટેસિટ ડાયમેન્શન'માં લખ્યું હતું.
કોઈ પણ વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર લખેલા નિયમોથી નથી ચાલતી. નિયમો તો મફતમાં બને છે. મુશ્કેલી એ છે કે એ નિયમોને જમીન પર ઉતારવા માટે પાછળ કયું માળખું ઊભું છે? ‘પોલિસી ઇન્ફ્રા’ શબ્દ પુસ્તકોમાં કોઈ પ્રખ્યાત વિચારકે આપ્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ નથી.