ડૉક્ટર-પ્રેરિત માંગ

વેપારનો સાદો નિયમ છે કે ગ્રાહકને ભૂખ લાગે ત્યારે તે રોટલી ખરીદે છે. પણ તબીબી ક્ષેત્રમાં આવું નથી બનતું. દર્દીને ખબર જ નથી હોતી કે તેને કઈ દવાની કે કયા ટેસ્ટની જરૂર છે. અહીં સલાહ આપનાર પોતે જ માલ વેચનાર છે. ડૉક્ટર નક્કી કરે છે કે તમારે કઈ સારવાર લેવી અને એ જ સારવારનું બિલ તે પોતે બનાવે છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આ સ્થિતિને 'ફિઝિશિયન-ઇન્ડ્યુસ્ડ ડિમાન્ડ' કહે છે. સેવાની જરૂરિયાત ગ્રાહક નહીં, પણ સેવક પોતે ઊભી કરે છે.

આ વિચાર આરોગ્ય અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસોમાંથી આવ્યો છે. કેનેડિયન અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ ઇવાન્સે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ વિષય પર ઊંડું કામ કર્યું હતું. તેમણે સાબિત કર્યું કે સામાન્ય બજારોની જેમ આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં માંગ અને પુરવઠાનું સંતુલન આપોઆપ નથી સધાતું. જ્યારે બજારમાં ડૉક્ટરોની સંખ્યા વધે છે અથવા ક્લિનિકના ખર્ચા વધે છે, ત્યારે સામાન્ય અર્થશાસ્ત્ર મુજબ ભાવ ઘટવા જોઈએ. પણ વાસ્તવમાં ટેસ્ટ, દાખલ થવાના દિવસો અને સર્જરીઓની સંખ્યા અચાનક વધી જાય છે. પુરવઠો પોતાની માંગ જાતે પેદા કરી લે છે.

આ રમતમાં બધો આધાર માહિતીના તફાવત પર છે. ડૉક્ટર પાસે જ્ઞાન છે અને દર્દી પાસે ડર છે. ડર હંમેશા તર્ક કરતાં મોંઘો સાબિત થાય છે. જ્યારે નફો વ્યક્તિગત પ્રેક્ટિસ કે પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલના ટાર્ગેટ સાથે જોડાય છે, ત્યારે અનૈતિકતા વ્યાવસાયિક ભાષામાં છુપાઈ જાય છે. જરૂર ન હોય તેવા એમઆરઆઈ, બિનજરૂરી એન્ટિબાયોટિક્સ અને કમિશન આધારિત લેબ ટેસ્ટ આ મોડેલનું દૈનિક પરિણામ છે. દર્દીને એમ લાગે છે કે તેની અત્યંત કાળજી લેવાઈ રહી છે, જ્યારે વાસ્તવમાં હોસ્પિટલનું કેશ રજિસ્ટર સંતોષાઈ રહ્યું હોય છે.

ધારો કે અમદાવાદના નરેશભાઈને સામાન્ય કમરનો દુખાવો થયો. સરકારી કે સાદા દવાખાને જાવ તો બે દિવસ શેક કરવાની અને આરામની સલાહ મળે. પણ નરેશભાઈ પહોંચ્યા એક ચકાચક કોર્પોરેટ હોસ્પિટલમાં. ત્યાં પહેલા જ દિવસે એમઆરઆઈ, ત્રણ જાતના રક્તપરીક્ષણ અને વિટામિનની મોંઘી બોટલો લખાઈ ગઈ. ન્યુરોસર્જને હળવા સ્મિત સાથે કહ્યું કે જો ધ્યાન નહીં રાખો તો તાત્કાલિક ઓપરેશન કરાવવું પડશે. નરેશભાઈ ડરી ગયા અને પચાસ હજારનું પેકેજ લઈ લીધું. આ દુખાવાની માંગ નરેશભાઈના શરીરે નહોતી કરી, હોસ્પિટલના અબજો રૂપિયાના મશીનોના હપ્તા ભરવા માટે ઊભી કરવામાં આવી હતી.

જ્યાં સલાહકાર અને વેપારી એક જ ખુરશી પર બેસે છે, ત્યાં બીમારી મટે કે ન મટે, બિલ ક્યારેય નાનું નથી હોતું.