પિટોનો વિરોધાભાસ

શરીર જેટલું મોટું, કેન્સરનું જોખમ એટલું વધારે હોવું જોઈએ. ગણિત સાદું છે. કેન્સર એટલે કોષોનું અનિયંત્રિત વિભાજન. જો શરીરમાં કોષો વધારે હોય, તો કોઈ એક કોષ બગડવાની શક્યતા પણ વધારે હોવી જોઈએ. આ તર્ક પ્રમાણે હાથી અને વ્હેલ માછલીને માણસ કરતાં હજારો ગણું કેન્સર થવું જોઈએ. પણ કુદરતમાં આવું બનતું નથી. વિશાળકાય પ્રાણીઓમાં કેન્સરનું પ્રમાણ માનવી કરતાં પણ ઓછું જોવા મળે છે. જીવવિજ્ઞાનની આ વિચિત્ર વાસ્તવિકતાને પિટોનો વિરોધાભાસ કહે છે.

આ વિચાર અંગ્રેજ આંકડાશાસ્ત્રી અને રોગચાળાના નિષ્ણાત રિચાર્ડ પિટોએ ૧૯૭૭માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે ઉંદર અને માણસના આયુષ્ય તથા વજનમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે, છતાં બંનેમાં કેન્સરની શક્યતા લગભગ સરખી રહે છે. મોટું કદ ધરાવતા જીવોએ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન પોતાની અંદર જ વધારાની સુરક્ષા પ્રણાલી વિકસાવી લીધી. જેમ જેમ તંત્ર મોટું થાય, તેમ તેમ તેને સંભાળવાની આંતરિક વ્યવસ્થા પણ આપોઆપ વધુ મજબૂત બનાવવી પડે છે.

આ મોડેલ માનવ વ્યવસ્થાઓને બરાબર લાગુ પડે છે. આપણે માનીએ છીએ કે સંગઠન મોટું થશે એટલે અંધાધૂંધી વધશે. પણ સફળ મોડલ કદની સાથે સ્વયંસંચાલિત નિયંત્રણ વધારે છે. જો નિયંત્રણ ન વધે, તો મોટું કદ આત્મઘાતી સાબિત થાય. જે મોટું બન્યું છે, તે પોતાની અંદરની ભૂલોને ઝડપથી પકડીને ઠીક કરવાની વ્યવસ્થા ધરાવે છે એટલે જ ટકી શક્યું છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈની રિયલ એસ્ટેટ સોસાયટીઓ જુઓ. દસ ફ્લેટની નાની બિલ્ડિંગમાં વારંવાર લડાઈઓ થાય છે. પાણીની મોટર કે લિફ્ટ બગડે તો પાંચ પાડોશીઓ વચ્ચે ઝઘડા થાય, મેન્ટેનન્સ ભેગું ન થાય અને આખી ઈમારત સડી જાય. બીજી તરફ, બે હજાર ફ્લેટ ધરાવતી વિશાળ હાઈરાઇઝ ટાઉનશિપ જુઓ. લોજિક કહે છે કે ત્યાં બસો ગણી વધુ અંધાધૂંધી હોવી જોઈએ. પણ ત્યાં પ્રોફેશનલ મેનેજમેન્ટ, ડિજિટલ એપ્સ અને ચોક્કસ નિયમો હોય છે. કદ વધવાની સાથે નિયંત્રણનું સ્તર એટલું સુધરી જાય છે કે નાની સોસાયટી કરતાં મોટી ટાઉનશિપ વધુ શાંતિથી ચાલે છે.

મોટા થવાથી જોખમ આપોઆપ નથી વધતું, જો તમે મોટા થવાની સાથે તમારા અંદરના ચોકીદારો વધારી લો.