ઓર્ડની સંભાવના

કોઈ અનિષ્ટ બનવાની શક્યતા બહુ ઓછી હોય તો પણ જો એનું પરિણામ સંપૂર્ણ વિનાશ હોય, તો એ નાની ટકાવારીની ઉપેક્ષા ન થઈ શકે. ઓક્સફર્ડના ફિલોસોફર ટોબી ઓર્ડે પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેસિપિસ'માં આ ગણિત માંડ્યું છે. માનવજાતના અસ્તિત્વ સામે ઊભા થયેલા જોખમોનું આંકડાશાસ્ત્ર તેમણે તપાસ્યું. સાદી ભાષામાં કહીએ તો, એક બંદૂકમાં છ ખાના હોય અને એકમાં ગોળી હોય, તો તમે રશિયન રૂલેટ રમવા માથું આગળ નહીં ધરો. ભલે બચવાની શક્યતા પંચાસી ટકાથી વધુ રહી. પરિણામ જ્યારે કાયમી મોત હોય, ત્યારે ગણતરી બદલાઈ જાય છે.

આપણે રોજિંદા જીવનમાં સરેરાશના ગુલામ છીએ. 'આવું તો ક્યારેય થતું નથી' કહીને મોટા જોખમોને કચરાપેટીમાં પધરાવી દઈએ છીએ. વાવાઝોડું સો વર્ષે એક વાર આવે છે માટે દરિયાકાંઠે બંગલો બાંધી શકાય, એ મૂર્ખાઈ છે. ઓર્ડ સમજાવે છે કે જ્યારે દાવ પર સર્વસ્વ લાગેલું હોય, ત્યારે ઓછી સંભાવના પણ ગંભીર ચેતવણી બની જાય છે. ગણિતશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ એક ટકા જોખમ બહુ નાનું લાગે, પણ જો એ એક ટકો આખી રમત ખતમ કરી નાખતો હોય, તો એ જોખમ સો ટકા જેટલું જ ઘાતક છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ માનસિકતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. અમદાવાદના એક રૂઢિચુસ્ત પરિવારમાં દીકરા માટે કન્યા શોધવાની છે. છોકરી ભણેલી છે, સંસ્કારી છે, કમાય છે, પણ નાત બહારની છે. વડીલો કાગારોળ મચાવે છે કે જો બીજા જ્ઞાતિમાં સંબંધ બાંધ્યો તો સમાજમાંથી હૂકો-પાણી બંધ થઈ જશે. વ્યવહાર તૂટવાની શક્યતા માંડ બે ટકા હોય છે, કારણ કે આજના જમાનામાં કોઈને કોઈની પંચાત કરવાનો સમય નથી. છતાં પરિવાર આ બે ટકા સંભાવનાથી ફફડે છે. તેમના માટે આ બે ટકા સામાજિક મોતના બરાબર છે. પરિણામે, એક ઉત્તમ સંબંધ માત્ર એક કાલ્પનિક વિનાશના ડરે ફગાવી દેવાય છે.

માણસ અજાણ્યા જોખમને કાં તો સાવ ભૂલી જાય છે અથવા એનાથી લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. ઓર્ડની વિચારસરણી આપણને વ્યવહારુ બનવાનું કહે છે. જોખમ નાનું હોય છતાં જો નુકસાન ક્યારેય ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું હોય, તો જાગવું પડે. વીમો એ ડર નથી, ગણતરી છે.

જે ભૂલ પછી સુધરવાની બીજી તક મળતી નથી, એ ભૂલની સંભાવના ભલે શૂન્ય પોઇન્ટ એક ટકા હોય, એ સો ટકા જેટલી જ જોખમી છે.