How the World Works · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૬ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૪ / ૭
શરૂઆતમાં બધું સોનેરી લાગે છે. નવી સેવા કે નવો પ્રોજેક્ટ માર્કેટમાં આવે ત્યારે ગ્રાહકને રાજા માનવામાં આવે છે. પછી ધીમે ધીમે નફાખોરી શરૂ થાય છે. ખર્ચ ઘટાડવાની લાલચમાં મૂળ ગુણવત્તાનું ગળું ઘોંટી દેવાય છે.
તમે કોઈ કામમાં એવા ડૂબી જાઓ કે સમયનું ભાન ન રહે, ભૂખ-તરસ ભુલાઈ જાય. મનોવિજ્ઞાન આને સારો પ્રવાહ કહે છે. પરંતુ દરેક લીન થઈ જવું કલ્યાણકારી નથી હોતું. જ્યારે તમે મોબાઈલ પર રીલ્સ ઘસ્યા કરો છો, ત્યારે પણ સમય ઊડી જાય છે.
કોઈ પણ પ્રજા કે સમૂહ જ્યારે ભયંકર આંચકામાં હોય, ત્યારે તેની વિચારવાની અને પ્રતિકાર કરવાની તાકાત શૂન્ય થઈ જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક લાચારીનો ફાયદો ઉઠાવીને એવા નિર્ણયો થોપી દેવા, જે સામાન્ય દિવસોમાં લોકો ક્યારેય સ્વીકારે નહીં.
જીવન સીધી રેખામાં ચાલતું નથી. એ અચાનક થપ્પડ મારે છે. મોટા ભાગના લોકો આવી અણધારી ઘટનાઓથી ગભરાઈને કવચ પહેરી લે છે. બહેરા થઈ જાય છે. પણ કેટલાક લોકો વાસ્તવિકતાના આ અણધાર્યા આંચકાઓ સામે સંપૂર્ણ ખુલ્લા રહે છે.
એક જૂની વાર્તા છે. બૂટ બનાવતી કંપની બે સેલ્સમેનને એક દૂરના ટાપુ પર મોકલે છે. તપાસ એ કરવાની હતી કે ત્યાં નવો ધંધો જામશે કે નહીં. પહેલો સેલ્સમેન પહોંચીને હેડ ઓફિસમાં તાર મોકલે છે: ‘અહીં કોઈ ભવિષ્ય નથી. કોઈ બૂટ પહેરતું જ નથી.
ખિસ્સામાંથી પહેલો રૂપિયો બહાર કઢાવવો સૌથી અઘરો છે. એક વાર ગ્રાહક કશુંક ખરીદી લે, પછી તેનો માનસિક અવરોધ તૂટી જાય છે. ત્યાર પછીની બીજી અને ત્રીજી ખરીદી એ સાવ બિનજરૂરી હોવા છતાં, તે એક ઝાટકે કરી નાખે છે.
શોટગનમાંથી છરા છૂટે ત્યારે તે કોઈ એક ચોક્કસ બિંદુ પર વાગતા નથી. એ આકાશમાં ફેલાઈ જાય છે. આશા માત્ર એટલી હોય છે કે આડેધડ ઊડતા સો છરામાંથી કોઈ એક તો પંખીને અડી જશે. નિર્ણય લેવાની કે કામ કઢાવવાની દુનિયામાં આને 'શોટગન પદ્ધતિ' કહે છે.
કિંમત એ જ રહે છે, પણ પેકેટમાંથી માલ ઓછો થઈ જાય છે. અર્થશાસ્ત્રની આ સૌથી ચાલાક અને અદ્રશ્ય ચોરીનું નામ છે શ્રિંકફ્લેશન. સામાન્ય ફુગાવામાં ભાવ વધે છે અને ગ્રાહક તરત બરાડા પાડે છે. વેપારીઓ આ જાણે છે. એટલે એમણે બીજો રસ્તો શોધ્યો.
વિશ્વ ભૌગોલિક રીતે નાનું નથી થયું, આપણી પહોંચ ઝડપી બની ગઈ છે. આ ઘટનાને ભૂગોળ અને સમાજશાસ્ત્રમાં 'શ્રિંકિંગ વર્લ્ડ' કહે છે.
બીમારી માત્ર શરીરમાં થતો બગાડ નથી. એ સમાજમાં મળતો એક વિશિષ્ટ હોદ્દો પણ છે. જ્યારે તમે બીમાર પડો છો, ત્યારે સમાજ તમને રોજિંદી ફરજોમાંથી કામચલાઉ મુક્તિ આપે છે. ઓફિસ જવાની જરૂર નથી, ઘરકામ કરવાનું નથી, મહેમાનો સામે હસવાનું નથી.
વાતો સસ્તી છે, કામ મોંઘું છે. માણસ બોલે છે એના કરતાં એ જે ભોગ આપે છે તેના પરથી દુનિયા તેનું સાચું વજન માપે છે. જ્યારે બે પક્ષ વચ્ચે માહિતીની અસમાનતા હોય, ત્યારે એક પક્ષ પોતાની અસલિયત સાબિત કરવા એવો સંકેત મોકલે છે જેની નકલ કરવી નબળા પક્ષ…
વાટાઘાટોમાં માણસ ક્યારે છેતરપિંડી કરે છે? જ્યારે તેની પાસે ફક્ત બે જ રસ્તા હોય: કાં તો બધું જીતો, કાં તો ખાલી હાથે ઘેર જાઓ. આ ‘ઓલ-ઓર-નથિંગ’ની રમતમાં હારવાનો ડર સામેવાળાને લુચ્ચો બનાવે છે.
સુવર્ણ નિયમ કહે છે કે બીજા સાથે એવું વર્તન કરો જેવું તમે પોતાના માટે ઈચ્છો છો. સાંભળવામાં આ સંતવાણી મીઠી લાગે છે, પણ વ્યવહારમાં જોખમી છે. તમારી પસંદ બીજાની પસંદ ન પણ હોય. સિલ્વર રૂલ આ ભૂલ સુધારે છે.
માણસ પોતાની જાતને અરીસામાં જોવાનો શોખીન છે. આ શોખ માત્ર કાચ પૂરતો સીમિત નથી રહેતો, માણસો શોધવામાં પણ એ જ દાનત કામ કરે છે. જે માણસ આપણા જેવો દેખાય છે, આપણા જેવી ભાષા બોલે છે અને આપણા જેવા જ વિચારો ધરાવે છે, તે આપણને ક્ષણભરમાં ગમી જાય છે.
માનવવર્તનને સમજવા માટે એક બ્લેડ પૂરતી નથી. કાતર હંમેશાં બે બ્લેડથી કપાય છે. અર્થશાસ્ત્રના નોબેલ વિજેતા હર્બર્ટ સાયમને ૧૯૯૦માં આ સચોટ રૂપક આપ્યું હતું. પહેલી બ્લેડ છે માણસનું મગજ, તેની મર્યાદિત બુદ્ધિ અને ક્ષમતા.
મોટા સંકલ્પો કાગળ પર સારા લાગે છે, જીવનમાં નહીં. પહેલી જાન્યુઆરીએ જિમ જવાનું નક્કી કરનારા પંદરમી તારીખે સોફા પર પડ્યા હોય છે. મગજને મોટા ફેરફારો ગમતા નથી. મોટો ફેરફાર એટલે મોટો શ્રમ, અને આળસુ માનવમગજ હંમેશાં શ્રમથી બચવાના રસ્તા શોધે છે.
કોઈ સિસ્ટમ કે સંગઠનને ખતમ કરવા માટે હંમેશાં બોમ્બ કે હથિયારની જરૂર પડતી નથી. સૌથી ભયાનક તોડફોડ બહારથી નથી થતી, અંદરથી થાય છે. નિયમોનું એવું અંધ પાલન કરાવો કે આખી વ્યવસ્થા આપોઆપ ઠપ થઈ જાય. આ વિચાર આવ્યો બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન.
આપણે નિયમો ઉમેરવામાં બહુ પાવરધા છીએ, પણ ઘટાડવામાં આળસુ. કોઈ પણ વેપાર, ઓફિસ કે અંગત જીવન શરૂઆતમાં ચોખ્ખું અને સીધું હોય છે. જેમ જેમ સમય વીતે, તેમ વધારાની ફાઇલો, નકામી મિટિંગો, ભૂલાઈ ગયેલા સબસ્ક્રિપ્શન્સ અને જટિલ કાયદાઓનો કચરો જમા થતો જાય છે.
દુનિયા અટપટી છે, પણ માણસના મગજને સરળતા ગમે છે. આપણને દરેક કોયડાનો એક લીટીનો ઉકેલ જોઈએ છે. કાળું કે ધોળું, નફો કે નુકસાન, સાચું કે ખોટું. આ આદતમાંથી જન્મે છે સરળીકરણની જાળ.
આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, પણ એ જે સત્ય બતાવે છે તે ઘણી વાર આભાસી હોય છે. જ્યારે તમે જુદા જુદા જૂથોનો અભ્યાસ કરો ત્યારે એક સ્પષ્ટ પરિણામ દેખાય, પણ એ બધા જૂથોને ભેગા કરીને સમગ્ર ચિત્ર જુઓ ત્યારે પરિણામ સાવ ઊલટું થઈ જાય.
અમેરિકન ગાયક ફ્રેન્ક સિનાત્રાનું એક જાણીતું ગીત છે. એમાં લીટી આવે છે: જો હું ન્યૂ યોર્કમાં ટકી ગયો, તો દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જીતી શકીશ.
તમારા કાનમાં એક વિચિત્ર અવાજ વાગે છે. કોઈ જૂના રેડિયોનું સીટી જેવું ટ્યુનિંગ, રોબોટિક સીટીઓ અથવા સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મના કમ્પ્યુટર જેવો ઘોંઘાટ. તમને તેમાં કોઈ શબ્દ સંભળાતો નથી. ફક્ત અર્થહીન અવાજોનો મેળાવડો લાગે છે.
મોટો ખતરો સામે દેખાય ત્યારે માણસ ગભરાય છે. એ ચિંતામાંથી મુક્ત થવા માટે એ કોઈ પણ એક નાનકડું પગલું ભરી લે છે. એ એક પગલું ભરાઈ ગયું એટલે મન માની લે છે કે હવે સમસ્યા પતી ગઈ. આ ભ્રમનું નામ છે સિંગલ-એક્શન બાયસ.
એક માણસ, એક જ મોરચો. આ મોડેલનો મૂળ નિયમ આટલો સીધો છે. સામાન્ય કંપનીઓમાં એક મેનેજરને પાંચ જુદા પ્રોજેક્ટ પકડાવી દેવામાં આવે છે. પરિણામે તે કોઈ પણ કામ પૂરું ધ્યાન આપીને કરી શકતો નથી.
કોઈપણ ચેપ હવામાં અચાનક નથી ફેલાતો, એનું ચોક્કસ ગણિત હોય છે. એસઆઈઆર મોડેલ રોગચાળાના ફેલાવાને સમજવા માટેનું સૌથી મૂળભૂત માળખું છે. આ મોડેલ આખી વસ્તીને ત્રણ ખાનામાં વહેંચી નાખે છે.
વેપારમાં ગ્રાહકને રાજા કહેવાનો રિવાજ જૂનો છે. મોટા ભાગના લોકો આ વાક્ય માત્ર બોર્ડ પર લટકાવવા પૂરતું વાપરે છે. અંદરખાને તો ગ્રાહક એક શિકાર જ હોય છે, જેને ગમે તે રીતે છેતરીને પૈસા પડાવવાના હોય છે.
જ્યારે તમામ આશાઓ પૂરી થઈ જાય, શરીર તૂટી પડે અને તર્ક કહે કે હવે હાર માની લો, ત્યારે માણસની અંદરથી જે એક અણનમ જીદ પ્રગટે છે, તેનું નામ ‘સીસુ’. આ ફિનિશ ભાષાનો શબ્દ છે.
એક જ લાકડીએ બધાને હાંકવાની આદત નેતાને ડૂબાડે છે. દુનિયામાં સાર્વત્રિક સફળ હોય તેવી કોઈ એક લીડરશિપ શૈલી અસ્તિત્વમાં જ નથી. સાચો આગેવાન એ નથી જે પોતાનો નિયમ બધા પર થોપે.
આંકડાશાસ્ત્રની ભાષામાં સિક્સ સિગ્મા ઘટના એટલે એવી વાત, જે બનવાની શક્યતા દસ લાખમાં માંડ ત્રણ કે ચાર વાર હોય. સામાન્ય ગણિત કહે છે કે આવું ક્યારેય ન બને. આટલી દુર્લભ ઘટના જોવા માટે માણસે હજારો વર્ષ જીવવું પડે.
કોઈ પણ મીટિંગમાં સામાન્ય રીતે શું થાય છે? એક માણસ નવો વિચાર મૂકે છે અને બીજો તરત જ તેમાં ખામીઓ શોધવા બેસી જાય છે. ત્રીજો માત્ર લાગણીઓ વચ્ચે અટવાયેલો રહે છે. પરિણામે ચર્ચા નથી થતી, અહંકારનો અખાડો જામે છે.
કાગળ પર મોટા અક્ષરે ૨ લખો અને સાવ નાની કીડી જેવડા અક્ષરે ૮ લખો. હવે કોઈને પૂછો કે કયો આંકડો મોટો છે? મગજ એક સેકન્ડ માટે અટકી જશે. આંખ કહેશે કે બગડો મોટો છે, પણ ગણિત કહેશે કે આઠડો.
તમે ટેબલ પર પડેલી ચાની રકાબી જુઓ કે વીસ ફૂટ દૂર ઊભેલી વ્યક્તિને જુઓ, તમારી આંખના પડદા પર પડતું પ્રતિબિંબ સતત બદલાય છે. દૂરની વ્યક્તિ આંખના કેમેરા માટે એક નાનકડા ઢીંગલા જેવડી દેખાય. છતાં તમારું મગજ એને વામન નથી ગણતું.
મોંઘવારી માપવાના જૂના ત્રાજવા હવે નકામા થઈ ગયા છે. પહેલાં ભાવ વધતો, ગ્રાહક બરાડા પાડતો. પછી કંપનીઓ હોશિયાર થઈ; ભાવ એ જ રાખ્યો પણ પેકેટમાંથી વજન ઘટાડી નાખ્યું. હવે એનાથી પણ આગળનો એક ખેલ શરૂ થયો છે.
વેપારની દુનિયામાં એસકેયુ એટલે સ્ટોક કીપિંગ યુનિટ. સાદી ભાષામાં કહો તો દુકાન કે ગોડાઉનમાં રહેલી દરેક ચીજવસ્તુની અલગ ઓળખ. સાબુ એક જ બ્રાન્ડનો હોય, પણ સો ગ્રામ અને દોઢસો ગ્રામના બે અલગ પેકેટ એટલે બે જુદા એસકેયુ.
જ્યારે માણસ પાસે અઢળક નકામા પૈસા આવી જાય છે, ત્યારે તે આકાશ તરફ જોવા લાગે છે. તેને પોતાની જાત અમર કરવી હોય છે. ગગનચુંબી ઇમારત સૂચકાંક એટલે કે 'સ્કાયસ્ક્રેપર ઇન્ડેક્સ' આ માનસિક વિકૃતિનું અર્થશાસ્ત્ર છે.
કોઈની પાસેથી તમારી વાત મનાવવી હોય તો સીધી નાની માંગણી ન મુકો. પહેલાં એટલી મોટી અને અવાસ્તવિક માંગણી મુકો કે સામેવાળો તરત જ ભડકીને મોં પર દરવાજો બંધ કરી દે. તમે જાણીજોઈને અપમાન જેવી ના સાંભળો છો.
કોઈ પૂછે કે તમે શું કરો છો, ત્યારે એક જ જવાબ આપવો એ જૂની સદીની મજબૂરી હતી. નોકરી એટલે આખી જિંદગી એક જ ઓળખનો પટ્ટો ગળામાં બાંધીને ફરવું. હવે જમાનો બદલાયો છે. માણસ એક જ સમયે પ્રોગ્રામર પણ હોઈ શકે અને ગિટારિસ્ટ પણ.
મોટા ગુના ક્યારેય સીધા પહેલા દિવસે નથી થતા. માણસ શરૂઆતમાં એક નાનકડી, સાવ નિર્દોષ લાગતી છૂટછાટ લે છે. નિયમ તોડવાનો આ પહેલો ડગલો એટલો નાનો હોય છે કે અંતરાત્માને પણ કશી તકલીફ થતી નથી.
કસીનોમાં સ્લોટ મશીન જોયું છે? એક લિવર ખેંચો. પૈડાં ફરશે. ક્યારેક કશું નહીં મળે, ક્યારેક બે રૂપિયા મળશે અને કોઈક વાર જેકપોટ લાગશે. માણસ આખી રાત ઊભો રહીને સિક્કા નાખ્યા કરે છે. આ આદત નથી, મગજનું અપહરણ છે. અનિશ્ચિતતા આપણને ઉત્તેજિત કરે છે.
સિનેમામાં જ્યારે હીરો પ્રવેશ કરે ત્યારે કેમેરો ધીમો પડી જાય છે. એના પગલાં, એનો ઉડતો કોટ અને એની આંખોની પલક સેકન્ડના દસમા ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. આ સ્લો મોશન છે.
જીમ કોલિન્સ અને મોર્ટન હેન્સને ૨૦૧૧ના પુસ્તક 'ગ્રેટ બાય ચોઈસ'માં એક સૂત્ર આપ્યું: સ્મેક (SMaC). આ કોઈ ખાવાની વાનગી નથી. સ્પેસિફિક (ચોક્કસ), મેથડિકલ (પદ્ધતિસર) અને કન્સિસ્ટન્ટ (સુસંગત) નિયમોની યાદી છે.
મોટા વાયદા સસ્તા હોય છે. ભવ્ય નાટકો કરવા સહેલા છે. સંબંધો સાચવવા માટે લોકો વર્ષમાં એક વાર મોંઘી ભેટ આપે છે, પણ રોજિંદા વ્યવહારમાં ઉદ્ધત રહે છે. માનસશાસ્ત્રમાં 'સ્મોલ જેસ્ચર્સ'નો ખ્યાલ આનાથી બરાબર ઊલટો છે.
કદ નાનું હોય ત્યારે માણસ અવાજ મોટો કરે છે. આ એક જૂની માનસિક બીમારી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'નેપોલિયન કોમ્પ્લેક્સ' પણ કહે છે.
લાંબી મુસાફરીમાં થાક રસ્તાની લંબાઈથી નહીં, તમે ક્યાં નજર રાખો છો તેનાથી લાગે છે. માનસિકતા રમત રમે છે. જ્યારે લક્ષ્ય મોટું હોય ત્યારે ઉત્સાહ ટકાવી રાખવો મુશ્કેલ બને છે.
વિરાટ સામે ઊભા રહો ત્યારે તમારો અહંકાર ઓગળી જાય છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, મનોવિજ્ઞાનનો નિયમ છે. જ્યારે માણસ પોતાની કલ્પના બહારની કોઈ વિશાળ સત્તા કે વ્યવસ્થા સામે આવે છે, ત્યારે તે પોતાની જાતને નાની અને ગૌણ અનુભવે છે.
તમે શું કહો છો તેના કરતાં કેવી રીતે પૂછો છો, તેના પર દુનિયાનો જવાબ નિર્ભર છે. બે સાધુ હતા. બંનેને સિગરેટ પીવાની આદત હતી. પહેલા સાધુએ ગુરુજીને પૂછ્યું, 'શું હું પ્રાર્થના કરતી વખતે સિગરેટ પી શકું?
અમુક માણસો પથારીમાં માથું મૂકે અને પાંચ મિનિટમાં ઘોરવા માંડે છે. આ લોકોને ઊંઘ માટે કોઈ સંઘર્ષ કરવો પડતો નથી. આ અંગ્રેજી શબ્દપ્રયોગ કોઈ મોટા મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાંથી આવ્યો નથી.
ભૂખ કકડીને લાગી હોય ત્યારે થાળી ભરીને પૌષ્ટિક ભોજન રાંધવા બેસવું અઘરું લાગે છે. માણસ પેકેટ ખોલીને વેફર્સ ચાવી જાય છે. પેટ ભરાઈ ગયું એવો ખોટો સંતોષ થાય છે, પણ શરીરને કોઈ પોષણ મળતું નથી. આધુનિક ઓફિસ કલ્ચરમાં આ જ બીમારીને સ્નેકિંગ કહે છે.
આંખ ખૂણે કંઈક સળવળે અને આખું શરીર ધ્રૂજી ઊઠે. વિચારવાનો સમય નથી મળતો, પગ આપોઆપ પાછો પડી જાય છે. માણસની આંખો આટલી તેજ કેમ બની? રંગો, ઊંડાણ અને ઝીણી વિગતો પકડવાની તાકાત આપણને કોણે આપી? જવાબ કદાચ કવિતા નથી, પણ કરોડો વર્ષ જૂનો ભય છે.
જંગલમાં નિયમો સીધા હોય છે, પણ રમત હંમેશાં વાંકી ચાલતી હોય છે. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં એક જાણીતો સિદ્ધાંત છે: સ્નીકી ફકર સ્ટ્રેટેજી. બે કદાવર, શક્તિશાળી આખલા કે હરણ પોતાની તાકાત બતાવવા સામસામે શિંગડાં ભરાવીને લોહીલુહાણ થતા હોય.