સિંગલ-એક્શન બાયસ

મોટો ખતરો સામે દેખાય ત્યારે માણસ ગભરાય છે. એ ચિંતામાંથી મુક્ત થવા માટે એ કોઈ પણ એક નાનકડું પગલું ભરી લે છે. એ એક પગલું ભરાઈ ગયું એટલે મન માની લે છે કે હવે સમસ્યા પતી ગઈ. આ ભ્રમનું નામ છે સિંગલ-એક્શન બાયસ. સંકટ મોટું અને જટિલ હોય ત્યારે એક છૂટક પગલું પૂરતું નથી હોતું. છતાં આપણું મગજ એ એક જ કામ કરીને હાશકારો અનુભવી લે છે અને બાકીની સાચી મહેનત સાવ પડતી મૂકે છે.

આ વિચાર કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્કે વેબર અને તેમના સાથીદારોના સંશોધનમાંથી બહાર આવ્યો. તેઓ ખેડૂતો અને સામાન્ય નાગરિકો પર્યાવરણીય જોખમો સામે કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા. તેમણે જોયું કે ગંભીર સૂકા કે પૂરનો ભય તોળાઈ રહ્યો હોય ત્યારે લોકો માત્ર વીમો ઉતરાવીને બેસી જાય છે. સિંચાઈ સુધારવી, પાક બદલવો કે પાણી બચાવવું જેવાં પાયાનાં કામો કોઈ કરતું નથી. એક પગલાથી મનની ચિંતા શમી ગઈ, ભલે વાસ્તવિક જોખમ અકબંધ રહ્યું.

આ આપણી માનસિક આળસ છે. મગજને ઉકેલ કરતાં પણ વધુ તાકીદ ચિંતા હળવી કરવાની હોય છે. જટિલ સમસ્યાઓ શ્રેણીબદ્ધ નિર્ણયો અને સતત શિસ્ત માગે છે. પણ આપણે એક સાદો સંતોષ શોધી લઈએ છીએ. એક ચેક ફાડી આપ્યો એટલે દાન પૂરું થઈ ગયું, એક પુસ્તક ખરીદી લીધું એટલે જ્ઞાન આવી ગયું. આ માનસિકતા આપણને મૂળ રોગની સારવાર કરવાને બદલે માત્ર તાવની ગોળી ગળવા તરફ દોરી જાય છે.

આપણા શહેરોમાં ટ્રાફિક અને માર્ગ અકસ્માતોની ભયાનક સમસ્યા જુઓ. દર વર્ષે હજારો લોકો રસ્તા પર જીવ ગુમાવે છે. આ જોઈને સ્થાનિક તંત્ર કે ટ્રાફિક પોલીસ એક ચોક્કસ ચાર રસ્તે બે સ્પીડ બ્રેકર મૂકી દે છે અથવા ત્રણ દિવસ હેલ્મેટ ડ્રાઇવ ચલાવીને દંડ વસૂલે છે. અધિકારીઓ અને નાગરિકો બંનેને લાગે છે કે કડક પગલું લેવાઈ ગયું. રસ્તાઓની ડિઝાઇન, સિગ્નલનું સાયન્સ, ખરાબ ખાડા કે સાર્વજનિક પરિવહનની કંગાળ હાલત જેવી મૂળ બાબતો કોઈ સુધારતું નથી. એક સ્પીડ બ્રેકર બનાવીને આખો પ્રશાસનિક અંતરાત્મા શાંત થઈ જાય છે.

ચિંતા મટાડવી અને સમસ્યા ઉકેલવી એ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે.