સરળ આદતોનું માળખું

મોટા સંકલ્પો કાગળ પર સારા લાગે છે, જીવનમાં નહીં. પહેલી જાન્યુઆરીએ જિમ જવાનું નક્કી કરનારા પંદરમી તારીખે સોફા પર પડ્યા હોય છે. મગજને મોટા ફેરફારો ગમતા નથી. મોટો ફેરફાર એટલે મોટો શ્રમ, અને આળસુ માનવમગજ હંમેશાં શ્રમથી બચવાના રસ્તા શોધે છે. આ સમસ્યાનો વ્યવહારુ ઉકેલ એટલે નાની, સહજ અને સરળ આદતોનું માળખું. આ કોઈ એક ચોક્કસ વિજ્ઞાનીની શોધ નથી, પણ આધુનિક સેલ્ફ-હેલ્પ અને પ્રોડક્ટિવિટી સાહિત્યમાં વારંવાર ચર્ચાતો સિદ્ધાંત છે. નિયમ સાદો છે: રોજિંદા વર્તનમાં એટલો નજીવો સુધારો કરો કે જેના માટે ઈચ્છાશક્તિનો ખાસ ખર્ચ જ ન કરવો પડે.

આ વિચારનું હાર્દ એ છે કે ટેવ ક્યારેય પહાડ જેવડી ન હોવી જોઈએ. તે એક કાંકરી જેવી હોવી જોઈએ, જે તમને ચાલવામાં નડે નહીં પણ પગ નીચે આવીને દિશા જરૂર બદલે. જ્યારે તમે રોજ બે કલાક વાંચવાનું કે રોજ દસ કિલોમીટર દોડવાનું લક્ષ્ય રાખો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવમાં નિષ્ફળતાની તૈયારી કરી રહ્યા છો. શરૂઆત માત્ર બે પાનાં વાંચવાથી કે ઘરના આંગણામાં પાંચ મિનિટ ચાલવાથી થાય. આને નિયમિતતા કહેવાય. નિયમિતતા વિનાની પ્રેરણા એ દિવાળીના ફટાકડા જેવી છે, જે એક ધડાકો કરીને શાંત થઈ જાય છે.

આ વાત આપણા ઘરસંસારમાં સૌથી વધુ લાગુ પડે છે. લગ્નજીવન કે સંયુક્ત કુટુંબના સંબંધો કોઈ એક ભવ્ય ઉપહાર કે વાર્ષિક વિદેશ પ્રવાસથી સુધરતા નથી. સાસુ-વહુ કે પતિ-પત્ની વચ્ચેના ઘર્ષણનું કારણ મોટા વિવાદો કરતાં રોજિંદી ઉપેક્ષા વધુ હોય છે. એક ઘરમાં વહુ રોજ સવારે સાસુને ચા આપતી વખતે માત્ર એક સહજ સ્મિત આપે, અથવા પતિ ઓફિસેથી આવીને ફરિયાદ કરવાને બદલે પત્નીને પાણીનો ગ્લાસ આપતાં ‘દિવસ કેવો રહ્યો?’ એટલું પૂછી લે. આ વર્તન કોઈ ક્રાંતિ નથી, પણ આ નાનકડી ટેવ વર્ષોના અહંકાર અને કડવાશને ધીમે ધીમે ઓગાળી નાખે છે.

આપણે પરિણામો મોટાં ઇચ્છીએ છીએ અને પ્રયત્નો પણ મોટા કરવાના ભ્રમમાં રહીએ છીએ. વાસ્તવિકતા એ છે કે ટકાઉ સુધારો ક્યારેય આંચકાજનક નથી હોતો. ઘડિયાળનો કાંટો હલતો દેખાતો નથી, છતાં ચોવીસ કલાક પૂરા કરી દે છે. જે કામ કરવામાં તમારે દાંત કચકચાવવા ન પડે, તે કામ જ આખી જિંદગી ચાલશે. સરળ આદત એ તમારી આળસ અને તમારા લક્ષ્ય વચ્ચેનો સૌથી સસ્તો અને પાકો પુલ છે.

મોટા વિસ્ફોટથી માત્ર ભંગાર સર્જાય છે, જીવન તો ચૂપચાપ વહેતા ઝરણા જેવી નાની આદતોથી જ ઘડાય છે.