છ વિચાર ટોપીઓ

કોઈ પણ મીટિંગમાં સામાન્ય રીતે શું થાય છે? એક માણસ નવો વિચાર મૂકે છે અને બીજો તરત જ તેમાં ખામીઓ શોધવા બેસી જાય છે. ત્રીજો માત્ર લાગણીઓ વચ્ચે અટવાયેલો રહે છે. પરિણામે ચર્ચા નથી થતી, અહંકારનો અખાડો જામે છે. આ રોગનો ઈલાજ એટલે 'સિક્સ થિંકિંગ હેટ્સ'. માલ્ટાના વિચારક એડવર્ડ ડી બોનોએ ૧૯૮૫માં આ મોડેલ દુનિયા સામે મૂક્યું હતું. એમનો સિદ્ધાંત સીધો હતો: એક જ સમયે બધા અલગ-અલગ દિશામાં વિચારવાને બદલે, બધા એકસાથે એક જ ખૂણેથી વિચારે.

આ પદ્ધતિમાં છ કાલ્પનિક ટોપીઓ છે, દરેકનો પોતાનો રંગ અને મિજાજ છે. સફેદ ટોપી એટલે માત્ર તથ્યો અને આંકડા, લાગણી વગર. લાલ ટોપી એટલે અંતઃપ્રેરણા અને લાગણીઓ, કોઈ દલીલ વગર. કાળી ટોપી સંભવિત જોખમો અને નબળાઈઓ તપાસે છે. પીળી ટોપી આશાવાદ અને ફાયદાઓ ગણાવે છે. લીલી ટોપી નવા અને સર્જનાત્મક વિચારો શોધે છે. આખરે વાદળી ટોપી આખી પ્રક્રિયાનું સંચાલન કરે છે. આ સમાંતર વિચાર પદ્ધતિ છે. અહીં સામાવાળાને ખોટો સાબિત કરવાનો નથી, પણ સાથે મળીને આખો નકશો તપાસવાનો છે.

આ મોડેલની ખરી તાકાત એ છે કે તે માણસના અહંકારને વિચારથી અલગ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે કાયમ ફરિયાદ કરતો માણસ ગ્રૂપમાં વિલન બની જાય છે. પણ જ્યારે આખી સભા 'કાળી ટોપી' પહેરે છે, ત્યારે સંભવિત જોખમો શોધવા એ બધાની સામૂહિક ફરજ બની જાય છે. જ્યારે આખો રૂમ 'લીલી ટોપી' પહેરે છે, ત્યારે સૌથી રૂઢિચુસ્ત માણસે પણ નવો રસ્તો સૂચવવો પડે છે. દલીલબાજીની જગ્યાએ શિસ્તબદ્ધ વિચાર આવે છે.

આપણી સોસાયટીની નવરાત્રિ કમિટી કે મંદિર-ટ્રસ્ટની બેઠક જુઓ. દર વર્ષે બજેટ અને ગાયક કલાકાર નક્કી કરવા બેસે ત્યારે કકળાટ જ થાય. એના બદલે આ નિયમ વાપરો. પહેલાં દસ મિનિટ સફેદ ટોપી: ગયા વર્ષે કેટલો ખર્ચ થયો અને ફંડ કેટલું વધ્યું? પછી પાંચ મિનિટ લાલ ટોપી: મહોલ્લાના વડીલોને કઈ વાતનું ખોટું લાગે છે? પછી કાળી ટોપી: વરસાદ પડે તો પ્લાન શું છે? અહંકારના ઘર્ષણ વિના દસ મિનિટમાં નિર્ણય આવી જાય. મોટા નિર્ણયો અવાજના જોરે નહીં, પદ્ધતિના જોરે લેવાય છે.

જે મીટિંગમાં દરેક જણ પોતાની મનપસંદ ટોપી પહેરીને જ જીદે ચડે, ત્યાં છેવટે માત્ર પથરા જ ઊડે છે.