સિક્સ સિગ્મા ઘટના

આંકડાશાસ્ત્રની ભાષામાં સિક્સ સિગ્મા ઘટના એટલે એવી વાત, જે બનવાની શક્યતા દસ લાખમાં માંડ ત્રણ કે ચાર વાર હોય. સામાન્ય ગણિત કહે છે કે આવું ક્યારેય ન બને. આટલી દુર્લભ ઘટના જોવા માટે માણસે હજારો વર્ષ જીવવું પડે. આ વિચાર મોટોરોલા કંપનીના એન્જિનિયર બિલ સ્મિથે ૧૯૮૬માં ઉત્પાદનની ખામીઓ નાબૂદ કરવા માટે લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. ફેક્ટરીના પાટા પરથી ઉતરીને આ શબ્દ વૉલ સ્ટ્રીટ અને કોર્પોરેટ જગતમાં ઘૂસી ગયો.

વાસ્તવિકતા એ છે કે જગત બેલ કર્વના નિયમો પ્રમાણે ચાલતું નથી. પુસ્તકીયા મોડેલ જેને અસંભવ માને છે, તે બજારમાં દર દસ વર્ષે એક વાર બની જાય છે. જ્યારે અણધારી આફત આવે ત્યારે ફાઇનાન્સના માંધાતાઓ બચાવ કરે છે કે આ તો સિક્સ સિગ્મા ઘટના હતી. ભૂલ ગણિતની નથી, મોડેલ બનાવનારના અહંકારની છે. અતિશય દુર્લભ ગણાતી હોનારતો હકીકતમાં અવારનવાર બને છે.

બેંગલુરુના એક ચમકતા ફિનટેક સ્ટાર્ટઅપનો દાખલો લો. સ્થાપકોએ અલ્ગોરિધમ બનાવ્યું હતું કે ગ્રાહકોની ડિફોલ્ટ થવાની શક્યતા શૂન્ય ટકા છે. એમના મતે તમામ સર્વર એકસાથે ઠપ્પ થાય અને રિઝર્વ બેંક એક જ રાતમાં નવો નિયમ લાવી દે, એ સિક્સ સિગ્મા ઇવેન્ટ હતી. પણ એક સોમવારે સવારે બરાબર એ જ થયું. સર્વર ક્રેશ થયા અને બેંકે ધારાધોરણો કડક કરી નાખ્યા. કંપનીનું સમગ્ર ફંડિંગ એક અઠવાડિયામાં સાફ થઈ ગયું.

માનવજાતની જૂની આદત છે: જે બાબત પોતાની કલ્પના બહારની હોય, તેને આંકડાશાસ્ત્રનો ઘૂમટો ઓઢાડીને અશક્ય જાહેર કરી દેવી. પરંતુ ઇતિહાસ કાગળના સમીકરણો વાંચીને આગળ વધતો નથી. જે અકસ્માતને તમે દસ લાખ વર્ષમાં એક વાર બનવા યોગ્ય માનતા હતા, તે કાલે સવારે તમારા દરવાજે ટકોરા મારી શકે છે.

ગણિત જેને અશક્ય ગણે છે, જિંદગી તેને વારંવાર નસીબના નામે પીરસે છે. કેલ્ક્યુલેટર પર આંધળો ભરોસો રાખનારા જ હંમેશા પૂરના પાણીમાં સૌથી પહેલાં ડૂબે છે.