લપસણી ઢાળની અસર

મોટા ગુના ક્યારેય સીધા પહેલા દિવસે નથી થતા. માણસ શરૂઆતમાં એક નાનકડી, સાવ નિર્દોષ લાગતી છૂટછાટ લે છે. નિયમ તોડવાનો આ પહેલો ડગલો એટલો નાનો હોય છે કે અંતરાત્માને પણ કશી તકલીફ થતી નથી. પણ લપસણી ઢાળની ખાસિયત એ છે કે ત્યાં ઊભા રહેવાની કોઈ જગ્યા હોતી નથી. એક વાર પગ લપસ્યો એટલે ગુરુત્વાકર્ષણ પોતાનું કામ પૂરું કરે છે. થોડા સમયમાં જે વાત અકલ્પ્ય લાગતી હતી, તે સામાન્ય વ્યવહાર બની જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને નીતિશાસ્ત્રમાં સ્લિપરી સ્લોપ કે સ્લિપરી સ્લાઇડ તરીકે જાણીતો છે. તેનો મૂળ અર્થ બહુ સીધો છે: નાના સમાધાનો મોટા પતનને જન્મ આપે છે. માણસ જ્યારે પોતાની જાત સાથે પહેલી વાર ખોટું બોલે છે, ત્યારે તેના મનની સંવેદનશીલતા ઘટી જાય છે. મગજ બહાના બનાવવામાં પાવરધો છે. બીજી વાર ભૂલ કરવી વધુ સરળ બને છે અને ત્રીજી વાર તો એ અધિકાર જેવું લાગે છે.

આ અસર કોઈ પણ મહત્વકાંક્ષી વ્યવસ્થામાં ચૂપચાપ ઘૂસી જાય છે. શરૂઆત નિયમ પાળવાના નાના આળસથી થાય છે. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારોને જુઓ. પહેલે મહિને ઉત્સાહ ચરમસીમા પર હોય છે: રોજ દસ કલાક વાંચન, અખબારોની નોટ્સ અને કડક શિસ્ત. પછી એક સાંજે મિત્ર કહે છે, આજે એક કલાક મોજ કરીએ. લપસણો ઢાળ અહીંથી શરૂ થાય છે.

બીજા અઠવાડિયે સવારનું રિવિઝન છૂટી જાય છે, કારણ કે રાત્રે ફોન પર રિલ્સ જોવામાં સમય વહી ગયો હતો. ત્રીજા મહિને ઉમેદવાર પોતાને જ સમજાવે છે કે આ રવિવારે મોક ટેસ્ટ નથી આપવો, આવતા અઠવાડિયે બે સાથે આપી દઈશ. છ મહિના પછી આખો અભ્યાસક્રમ બાકી રહી જાય છે અને વિદ્યાર્થી પોતાની જાતને લાઇબ્રેરીની બહાર ચાની લારી પર આશ્વાસન આપતો પકડાય છે. એણે ક્યારેય આળસુ બનવાનું નક્કી નહોતું કર્યું; એણે માત્ર નાના નાના સમાધાનોની પરવાનગી આપી હતી.

મોટા પતન હંમેશા નાના, નગણ્ય લાગતા બાંધછોડથી જ શરૂ થાય છે. ઢાળ પર બ્રેક નથી હોતી, માત્ર શરૂઆત અટકાવવાની ક્ષમતા હોય છે.