સ્લોટ મશીન અસર

કસીનોમાં સ્લોટ મશીન જોયું છે? એક લિવર ખેંચો. પૈડાં ફરશે. ક્યારેક કશું નહીં મળે, ક્યારેક બે રૂપિયા મળશે અને કોઈક વાર જેકપોટ લાગશે. માણસ આખી રાત ઊભો રહીને સિક્કા નાખ્યા કરે છે. આ આદત નથી, મગજનું અપહરણ છે. અનિશ્ચિતતા આપણને ઉત્તેજિત કરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને 'વેરિયેબલ રિવોર્ડ' કહે છે. પરિણામ નક્કી હોય તો રસ ઊડી જાય. પરિણામ અણધાર્યું હોય ત્યારે ડોપામાઇનનો કૂદકો વાગે છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક બી. એફ. સ્કિનરે ઉંદરો અને કબૂતરો પર પ્રયોગો કરીને સાબિત કરેલો. પછીના દાયકાઓમાં નતાશા ડાઉ શ્યુલ જેવા સંશોધકોએ જુગારના વ્યસન પર વિગતવાર લખ્યું. આજે સિલિકોન વેલીના ડિઝાઇનરોએ આ આખી સિસ્ટમ તમારા ખિસ્સામાં મૂકી દીધી છે. ઇન્સ્ટાગ્રામનું ફીડ નીચે ખેંચો એટલે સ્લોટ મશીન ફરે. કોણ જાણે કયો નવો વીડિયો કે લાઇક સામે આવશે. આપણે સ્ક્રીન સામે આંગળી ઘસ્યા કરીએ છીએ, કારણ કે ક્યારેક અચાનક મજા આવી જાય છે.

આ અસર માનવવ્યવહારને નિર્દયતાથી નિયંત્રિત કરે છે. જ્યાં પણ અનિશ્ચિત વળતર મળે, ત્યાં માણસ સમય અને પૈસા બંનેનું ભાન ગુમાવે છે. નુકસાન એ થાય છે કે સાચું કામ બાજુ પર રહી જાય છે અને સસ્તું ઉત્તેજન આપણું ધ્યાન ચોરી લે છે. વેપારમાં અને જિંદગીમાં જો તમે આ પેટર્ન ન ઓળખો, તો તમે માત્ર બીજાના મશીનનું હેન્ડલ ખેંચનારા મજૂર બનીને રહી જશો.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેસતા શૈલેષભાઈની દુકાન જુઓ. ટેબલ પર તાકા પડ્યા છે, પણ નજર સતત મોબાઇલ સ્ક્રીન પર છે. એ કોઈ વિદેશી કસીનોમાં નથી ગયા, પણ ડીમેટ ખાતામાં ઇન્ટ્રા-ડે ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગનું લિવર ખેંચે છે. સવારે નવ વાગ્યે પાંચ હજાર નફો થયો, બપોરે બાર વાગ્યે પંદર હજાર ઊડી ગયા. શૈલેષભાઈ દુકાનનું ધ્યાન છોડીને દર બે મિનિટે ચાર્ટ રિફ્રેશ કરે છે. એમનો વેપાર ઠપ છે, પણ સ્ક્રીન પરનો જુગાર એમનું લોહી દોડાવે છે. એમને લાગે છે કે પોતે હોશિયાર વેપારી છે, હકીકતમાં તેઓ એક વિશાળ સ્લોટ મશીન સામે બંધાઈ ગયેલા ગ્રાહક છે.

જે રમતનું પરિણામ અનિશ્ચિત હોય, તેનો નશો હંમેશાં નિશ્ચિત હોય છે. લિવર ખેંચવાનું બંધ કરો, નહીંતર ખાલી થવાનો વારો તમારો આવશે.