સરળીકરણની જાળ

દુનિયા અટપટી છે, પણ માણસના મગજને સરળતા ગમે છે. આપણને દરેક કોયડાનો એક લીટીનો ઉકેલ જોઈએ છે. કાળું કે ધોળું, નફો કે નુકસાન, સાચું કે ખોટું. આ આદતમાંથી જન્મે છે સરળીકરણની જાળ. જટિલ બાબતોને અતિશય સરળ બનાવીને સમજવા જતાં મૂળ વાસ્તવિકતા જ ગાયબ થઈ જાય છે. નિયમો ટૂંકા બને છે, પણ અંધાધૂંધી વધી જાય છે. આ શબ્દ કોઈ એક વિચારકે ક્યારે ઘડ્યો તે ચોક્કસ નથી, પણ સિસ્ટમ્સ થિંકિંગ અને બિઝનેસ જગતમાં આ ભૂલ વર્ષોથી જાણીતી છે.

વાસ્તવિકતા કોઈ એક સીધા સમીકરણ પર નથી ચાલતી. જ્યારે તમે કોઈ મોટો પ્રશ્ન હાથમાં લો અને તેમાં રહેલી નાની-મોટી ગૂંચવણોને નકારી કાઢો, ત્યારે તમે જાળમાં ફસાઈ જાઓ છો. આધુનિક વ્યવસ્થાપકો ઘણી વાર આખી સિસ્ટમને કોઈ એક આંકડા કે સૂત્રમાં ઢાળી દે છે. પછી એવું માની લે છે કે આખો સંસાર હવે આ જ નિયમ પર ચાલશે. પરંતુ જટિલતાને ભૂંસી નાખવાથી જોખમ ઘટતું નથી, બલ્કે તે અદ્રશ્ય થઈને વધુ વિસ્ફોટક બને છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે હીરા ઉદ્યોગમાં આ ખેલ રોજેરોજ જોવા મળે છે. પેઢીઓથી ચાલતા વેપારમાં સંબંધો, સાખ, બજારના મૂડ અને ચૂકવણીના સમય જેવા સેંકડો અદ્રશ્ય તાર જોડાયેલા હોય છે. હવે કોઈ નવો ભણેલો મેનેજર આવીને ફરમાન કરે કે બધો હિસાબ માત્ર એક કડક ગણતરી પર ચાલશે અને ઉધાર-સાખની માનવીય પરંપરા બંધ. કાગળ પર આ મોડેલ એકદમ સરળ અને સલામત લાગે. પરંતુ બજારમાં ઉતરતાં જ ખબર પડે કે સાખ વગર સોદા અટકી ગયા છે. ગૂંચવણ કાઢવાની લ્હાયમાં આખો ધંધો સુકાઈ જાય છે.

સરળતા સારી વસ્તુ છે, પણ તે વાસ્તવિકતાના ભોગે ન હોવી જોઈએ. જ્યાં સુધી તમે પરિસ્થિતિના તમામ પાસાંને સ્વીકારતા નથી, ત્યાં સુધી તમારો બનાવેલો ટૂંકો રસ્તો ખાડામાં જ લઈ જશે. કોઈ પણ મોડેલ એટલું જ સરળ હોવું જોઈએ જેટલું જરૂરી છે, તેનાથી સહેજ પણ વધારે નહીં.

જે સમસ્યાને તમે એક લીટીમાં ઉકેલી નાખો છો, તે સમસ્યા નથી પણ તમારો ભ્રમ છે.