ચોર દરવાજાની વ્યૂહરચના

જંગલમાં નિયમો સીધા હોય છે, પણ રમત હંમેશાં વાંકી ચાલતી હોય છે. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં એક જાણીતો સિદ્ધાંત છે: સ્નીકી ફકર સ્ટ્રેટેજી. બે કદાવર, શક્તિશાળી આખલા કે હરણ પોતાની તાકાત બતાવવા સામસામે શિંગડાં ભરાવીને લોહીલુહાણ થતા હોય. આખો સમૂહ આ મહાયુદ્ધ જોવામાં વ્યસ્ત હોય. બરાબર એ જ વખતે, એક નબળો પણ ચતુર નર ચૂપચાપ પાછળથી સરકીને માદા સાથે સંબંધ બાંધી લે છે. લડાઈ પેલા બે વચ્ચે થઈ, પણ પોતાના જનીન આગળ વધારવાનું કામ આ ત્રીજો જ કરી ગયો. સત્તાના સીધા સંઘર્ષમાં ઉતર્યા વગર ફાયદો ઉપાડી લેવાની આ કુદરતી તરકીબ છે.

આ વિચાર જીવવિજ્ઞાન અને વર્તનશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. પ્રાણીશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે માછલીઓ, દેડકાં અને સીલ જેવા અનેક જીવોમાં આ પદ્ધતિ ધમધોકાર ચાલે છે. જે નર પાસે તાકાત, મોટો અડ્ડો કે આક્રમકતા નથી, તે સંઘર્ષ ટાળે છે. તે બળિયા સામે બાથ ભીડવા જતો નથી, કારણ કે ત્યાં મોત નક્કી છે. તેના બદલે તે અવસરવાદી બને છે. તે અદ્રશ્ય રહે છે, તક શોધે છે અને મુખ્ય દાવેદારો અંદરોઅંદર લડીને થાકે ત્યાં સુધી ધીરજપૂર્વક રાહ જુએ છે. આ કોઈ નૈતિક કે અનૈતિક વાત નથી, માત્ર જીવવાની એક ઠંડી ગણતરી છે.

આપણા સમાજમાં પણ આ રમત ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. ખાસ કરીને આપણા લગ્ન અને સગાઈના બજારમાં. જ્ઞાતિના સંમેલનમાં બે ધનાઢ્ય પરિવારો એકબીજા સામે પોતાની સંપત્તિ, ગાડીઓ અને વગનું પ્રદર્શન કરતા હોય. બંને પક્ષો પ્રતિષ્ઠિત પરિવારની છોકરીનું માગું નાખવા માટે સમાજમાં મોભો જમાવવા લાખો રૂપિયા ખર્ચે છે. ઈગોની આ લડાઈ વર્ષો સુધી ચાલે છે. આ બધા દેખાડા વચ્ચે, એક સાધારણ દેખાતો અને ઓછું બોલતો છોકરો ચૂપચાપ છોકરી સાથે અંગત મેળ બેસાડી લે છે. જ્યારે પેલા બે આખલા શિંગડાં ભરાવતા રહી જાય છે, ત્યારે આ ત્રીજો વ્યક્તિ પ્રેમલગ્નની કંકોત્રી છપાવીને બેસી જાય છે.

માણસ માત્ર સીધા રસ્તે જ લક્ષ્ય નથી મેળવતો. જ્યારે મોટા ખેલાડીઓ પોતાની પ્રતિષ્ઠા કે હક સાબિત કરવા દરબારમાં આમને-સામને બાખડતા હોય, ત્યારે સમજદાર માણસ આગળના દરવાજે ભીડ કરવા નથી જતો. તે ખામોશીથી પાછળની બારી શોધે છે. તાકાતનો અહંકાર હંમેશાં અંધ હોય છે. એ અંધારાનો ઉપયોગ કરીને જે કામ કાઢી લે છે, ઇતિહાસમાં અસલ વિજેતા ઘણીવાર એ જ સાબિત થાય છે.

અખાડામાં ધૂળ ઉડાડનારા માત્ર તાળીઓ મેળવે છે, બાજી તો હંમેશાં પેલો અદ્રશ્ય ખેલાડી મારી જાય છે.