આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૪ / ૭
કોરોનાના લોકડાઉન દરમિયાન તમે બરાબર શું કર્યું હતું? તારીખો યાદ કરો. કયો મહિનો ક્યારે પૂરો થયો? મોટા ભાગના લોકો પાસે આ સવાલોનો કોઈ ચોક્કસ ઉત્તર નથી. એ બે વર્ષ જાણે કેલેન્ડરમાંથી ગાયબ થઈ ગયા છે.
માણસને જીવવા માટે શાતા કે સુખ નથી જોઈતું, અર્થ જોઈએ છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે કહ્યું કે માણસ વાસના અને આનંદ પાછળ ભાગે છે. આલ્ફ્રેડ એડલરે કહ્યું કે માણસ સત્તા અને વર્ચસ્વ શોધે છે. પણ વિયેનાના મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે આ બંનેને ફગાવી દીધા.
બ્રિટનમાં શાળાની બહાર હાથમાં મોટો ગોળ ‘સ્ટોપ’ બોર્ડ લઈને ઊભેલા માણસને લોલીપોપ મેન કહે છે. એનું કામ ટ્રાફિક રોકીને બાળકોને રસ્તો ઓળંગાવવાનું છે. તે વાહન બનાવતો નથી, રસ્તો બનાવતો નથી, અને ટ્રાફિકના નિયમો પણ ઘડતો નથી.
કોઈ મુશ્કેલીમાં ફસાયેલું હોય ત્યારે સફેદ ઘોડા પર સવાર થઈને પહોંચી જવું, એક જ ઝાટકે બધું ઠીક કરી દેવું અને પછી લોકો આપણી આરતી ઉતારે તેવી અપેક્ષા રાખવી—આ માનસિકતાને લોન રેન્જર ફેન્ટસી કહે છે. માણસ પોતાની જાતને કોઈ ફિલ્મી તારણહાર માની બેસે છે.
માણસ ટોળામાં રહેતું પ્રાણી છે, પણ આજના શહેરોએ તેને એકલો પાડી દીધો છે. આ એકલતા માત્ર માનસિક દર્દ નથી, મૂડીવાદ માટેનો સોનેરી અવસર છે.
સ્વાર્થી હોવું ખરાબ ગણાય છે. સમાજ આપણને બાળપણથી ત્યાગ અને પરોપકારના પાઠ ભણાવે છે. પણ માણસ મૂળભૂત રીતે પોતાનું ભલું ઇચ્છે છે, એ કુદરતી સત્ય છે. સેથ ગોડિને આ વિચારને એક નવો વળાંક આપ્યો છે. એમણે આને દીર્ઘકાલીન સ્વાર્થ કહ્યો.
માણસ વહેલો મરી જાય તો તેના આશ્રિતો ભૂખે મરે. આ જૂનો ડર છે, જેનો ઉકેલ લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સ છે. પણ જો માણસ ધાર્યા કરતાં ઘણું વધારે જીવી જાય તો? આ સવાલમાંથી જન્મે છે દીર્ઘાયુનું જોખમ.
આપણે સામાન્ય રીતે આવતી કાલ કે આવતા વર્ષ સુધીનું જ વિચારીએ છીએ. લોંગટર્મિઝમ કહે છે કે આપણી ખરી નૈતિક જવાબદારી આવતી સદીઓ અને સહસ્રાબ્દીઓ પ્રત્યે છે. જે માણસો હજુ જન્મ્યા જ નથી, તેમનું અસ્તિત્વ પણ આપણા જેટલું જ મૂલ્યવાન છે.
તમે કોણ છો? તમારો અસલ સ્વભાવ કયો? મોટા ભાગના લોકો માને છે કે તેઓ પોતે પોતાની ઓળખ ઘડે છે. આ સરાસર વહેમ છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ હોર્ટન કુલીએ ૧૯૦૨માં એક ધારદાર વાત કહી હતી: માણસ પોતાની જાતને સીધી રીતે ક્યારેય જોતો નથી.
શાળામાં દર વર્ષે વર્ગ બદલાય ત્યારે શિક્ષક પણ બદલાઈ જાય છે. લૂપિંગ આ જૂની પદ્ધતિને ઉલટાવી નાખે છે. અહીં શિક્ષક એક જ ધોરણ પૂરતો સીમિત નથી રહેતો. તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓની બેચ સાથે આગળ વધે છે.
પ્રતિભા કોઈ અમીર ઘરમાં જ જન્મે એવો કુદરતનો કોઈ નિયમ નથી. પણ પૈસો અને અનુકૂળ સંજોગો વગરની પ્રતિભા ક્યાંય પહોંચતી નથી. આ સાદી છતાં કડવી હકીકતનું નામ છે ‘લોસ્ટ આઈન્સ્ટાઈન્સ’.
તમારી ઓફિસ કે પ્રોજેક્ટમાં કેટલા માણસો અચાનક ગાયબ થઈ જાય તો આખું કામ ઠપ્પ થઈ જાય? આ સવાલનો સીધો જવાબ એટલે લોટરી ફેક્ટર. જૂના જમાનામાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો આને 'બસ ફેક્ટર' કહેતા—એટલે કે જો આ કોડર બસ નીચે આવી જાય તો કંપનીનું શું થાય?
કરોડો લોકો લોટરીની ટિકિટ ખરીદે છે. કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિ, ધારો કે તમે પોતે, પહેલો નંબર જીતો તેની સંભાવના શૂન્ય બરાબર છે. પણ કોઈક તો જીતવાનું જ છે તેની સંભાવના સો ટકા છે. લોટરી ભ્રમણા આ બે વાતો વચ્ચે થતી બુદ્ધિની ગૂંચવણ છે.
ગણિતશાસ્ત્ર કહે છે કે લોટરી જીતવાની શક્યતા શૂન્ય બરાબર છે. છતાં માણસ ટિકિટ ખરીદે છે. આ માત્ર નસીબ અજમાવવાની રમત નથી, મગજની જૂની નબળાઈ છે.
બ્રાન્ડ અને લવમાર્ક વચ્ચેનો ફરક સમજવો સહેલો છે. બ્રાન્ડ આદર મેળવે છે, પણ લવમાર્ક અંધ પ્રેમ મેળવે છે. બ્રાન્ડની ખરીદી મગજથી થાય છે, જ્યારે લવમાર્ક તર્કની પેલે પાર જતી વફાદારી ઊભી કરે છે. સાદી પ્રોડક્ટ માત્ર ઉપયોગિતા આપે છે.
આંકડાશાસ્ત્ર ક્યારેક એવા જૂઠાણાં બોલે છે જે સાંભળીને તબીબો પણ ચોંકી ઊઠે. સિત્તેરના દાયકામાં સંશોધક જેકોબ યેરુશલ્મીએ એક વિચિત્ર વાત નોંધી.
મોટા ભાગના લોકો સાંભળતા નથી. તેઓ માત્ર સામેવાળાનો અવાજ બંધ થવાની રાહ જુએ છે, જેથી પોતાનો જવાબ ફેંકી શકાય. પોતાના અહંકારને બાજુ પર મૂકીને, અંદરનો ઘોંઘાટ શમાવીને સાચું શું છે તે ગ્રહણ કરવાની આંતરિક નમ્રતા એટલે 'લોવલી લિસનિંગ'.
સવારે ઊઠીને અરીસા સામે ઊભા રહીને દસ વાર બોલવું: બ્રહ્માંડ મારા પક્ષમાં છે, બધું મારા ભલા માટે જ થાય છે. આનું નામ લકી ગર્લ સિન્ડ્રોમ. વર્ષ ૨૦૨૨માં ટિકટોક પર આ શબ્દ વાઇરલ થયો. પશ્ચિમના ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્લુએન્સર્સે આ જૂની વાઇન નવી બોટલમાં વેચી.
નવી ટેકનોલોજી આવશે એટલે બધા બેકાર થઈ જશે, આ માન્યતા સદીઓ જૂની છે અને અર્થશાસ્ત્રમાં તેને એક જાણીતી ભ્રમણા ગણવામાં આવે છે. ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં ઇંગ્લેન્ડમાં નેડ લડ નામના કાલ્પનિક નેતાના નામે કાપડ વણનારા કારીગરોએ મશીનો તોડી પાડ્યાં હતાં.
જિંદગી ગણિતના સીધા સરવાળા જેવી નથી ચાલતી. આપણે માનીએ છીએ કે રોજેરોજ થોડું કામ કરીશું એટલે રોજ થોડો બદલો મળશે. આ એક ભ્રમ છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં પરિણામો ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિથી નથી આવતા, પણ વાદળ ફાટવાની જેમ ત્રાટકે છે.
માણસ જરૂરિયાત માટે ખરીદે ત્યારે તે બુદ્ધિ વાપરે છે, પણ જ્યારે તે પ્રતિષ્ઠા ખરીદવા નીકળે ત્યારે તર્ક ગાયબ થઈ જાય છે. 'લક્ઝરી કન્ઝમ્પશન ઇફેક્ટ્સ' એ કોઈ એક પુસ્તકની શોધ નથી, પણ આધુનિક ગ્રાહક મનોવિજ્ઞાનનો જાણીતો અભ્યાસ છે.
કંપનીના ચોપડા સુંદર દેખાય એટલે ધંધો સારો જ હોય એવું નથી હોતું. આંકડાઓની માયાજાળ ઊભી કરીને નફો વધારી બતાવવાની કળા જૂની છે. હિસાબની આ ચાલબાજી પકડવા માટે એક ગણિત વપરાય છે, જેને ‘એમ-સ્કોર’ કહે છે. અહીં ‘એમ’ એટલે મેન્યુપ્યુલેશન.
માણસનું મગજ પથ્થરનાં હથિયારો બનાવવા કે જંગલી જાનવરોથી બચવા માટે આટલું મોટું નથી થયું. આ મગજ પોતાના જ માણસો સાથે રમત રમવા માટે વિકસ્યું છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં વાનરશાસ્ત્રી રિચાર્ડ બર્ન અને એન્ડ્રુ વ્હાઇટને આ વિચાર આગળ ધપાવ્યો હતો.
આ કોઈ રોમેન્ટિક વિચાર નથી. આ સીધો વ્યવસાયિક શબ્દ છે. મશીન મની એટલે એ પૈસા જે માણસના સીધા પરિશ્રમ વગર, યંત્રો દ્વારા આપોઆપ પેદા થાય છે અથવા ગણાય છે.
કોઈ જટિલ કામ કરવા માટે હંમેશાં નવા કે ઢગલાબંધ સાધનોની જરૂર નથી હોતી. હાથવણાટ અને સ્વેટર ગૂંથવાની કળામાંથી આવેલો આ એક ચતુર વિચાર છે.
માનવીને ભવિષ્યની ચિંતા જેટલી હેરાન કરે છે, તેટલી વાસ્તવિકતા ક્યારેય નથી કરતી. આપણે કલ્પનાઓમાં અડધા મરી જઈએ છીએ.
પ્રાચીન ચીનમાં કાંસાના ખાસ અરીસા બનતા. આગળની સપાટી એકદમ સપાટ, ચકચકિત અને સામાન્ય અરીસા જેવી હોય. પાછળ સુંદર નકશીકામ કે લખાણ કોતરેલું હોય. સામાન્ય નજરે જોતાં કશું અજુગતું ન લાગે.
કોઈને તમારી વાત મનાવવી હોય તો મોટો ભાષણ આપવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક નાનો, અંગત સ્પર્શ પૂરતો છે. અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની રેન્ડી ગાર્નરે ૨૦૦૫માં એક મજાનો પ્રયોગ કરેલો. તેમણે લોકોને લાંબા સર્વે ફોર્મ ભરવા મોકલ્યા. અડધા લોકોને સાદું કવર મળ્યું.
જે વસ્તુ વ્યવસ્થિત ચાલે છે તેની કદર કોઈ કરતું નથી. જ્યારે બધું બરાબર હોય ત્યારે કાળજી લેવી નકામો ખર્ચ અને સમયનો બગાડ લાગે છે. પણ જેવી એ કાળજી બંધ થાય, ધીમે ધીમે આખો માળો વિખેરાઈ જાય છે.
જીવનમાં ઊર્જા મર્યાદિત છે અને બકવાસ અમર્યાદિત છે. મોટાભાગના માણસો આખી જિંદગી પાયાના કામો છોડીને પરચૂરણ વિગતોમાં વેડફી નાખે છે. આ વૃત્તિને અંગ્રેજીમાં 'મેજરિંગ ઇન ધ માઇનર્સ' કહે છે.
મોટો પહાડ જોઈને મોટાભાગના લોકો ચઢવાનું શરૂ કરતા પહેલાં જ થાકી જાય છે. મગજ જ્યારે કોઈ વિરાટ કામ જુએ છે, ત્યારે તે ડરી જાય છે. પરિણામે માણસ કામ ટાળવા લાગે છે.
જ્યારે કોઈ અત્યંત અસામાન્ય, ભ્રષ્ટ કે વિકૃત બાબત રોજિંદી બની જાય અને લોકો તેને સહજ માનીને સ્વીકારી લે, ત્યારે તેને ઘાતક સામાન્યતા કહે છે. આ કોઈ અચાનક થતો વિસ્ફોટ નથી. આ ધીમું ઝેર છે.
માણસ જિંદગીભર જે સોનાના પૂતળા પાછળ દોડે છે, છેલ્લે એ પિત્તળનો નકલી ટુકડો નીકળે છે. આ વિચાર ડેશિયલ હેમેટની ૧૯૩૦ની પ્રખ્યાત ડિટેક્ટિવ નવલકથા અને તેના પરથી બનેલી ફિલ્મ પરથી આવ્યો છે.
રસ્તા પરથી ચમચમાતી પોર્શે કે મર્સિડીઝ પસાર થાય ત્યારે તમે શું વિચારો છો? તમે ભાગ્યે જ એવું કહો છો કે પેલો ડ્રાઇવિંગ કરતો માણસ કેટલો કૂલ છે. તમારો પહેલો વિચાર એ હોય છે કે જો હું એ ગાડીમાં બેઠો હોઉં તો લોકો મને કેટલો મહાન ગણશે.
આ કોઈ વિજ્ઞાનની લેબમાં શોધાયેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા અર્થશાસ્ત્રીએ આના પર જાડો ગ્રંથ લખ્યો નથી. આ શબ્દ આજના સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્ય અને સામાજિક ચર્ચાઓમાંથી ઊભરી આવેલો એક સીધો વિચાર છે.
બુદ્ધિશાળી માણસ સારો સંચાલક બને જ એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. સ્કૂલ-કોલેજમાં ગોખીને આઈક્યુ સાબિત કરનારા સેંકડો તેજસ્વી લોકો વાસ્તવિક દુનિયામાં સાવ નિષ્ફળ સાબિત થાય છે. કારણ સાફ છે: માત્ર પુસ્તકીય સમજ કે લાગણીશીલતા પૂરતી નથી હોતી.
કોઈપણ મેનેજરની ખુરશી બહારથી રુઆબદાર લાગે છે. અંદરથી એ સતત ખેંચાતા રબર જેવી હોય છે. એનું નામ મેનેજરીયલ વિરોધાભાસ. આ વિચાર મેનેજમેન્ટ સિદ્ધાંતોમાં વર્ષોથી ચર્ચાયો છે અને હેનરી મિન્ટ્ઝબર્ગે ૨૦૦૯ના પુસ્તક ‘મેનેજિંગ’માં તેને વિગતવાર મૂક્યો હતો.
તત્વજ્ઞાનમાં એક જૂનો પ્રશ્ન છે: પાટા પર દોડતી ટ્રોલી પાંચ માણસોને કચડી નાખશે કે પછી સ્વીચ બદલીને એક નિર્દોષને મારશો? બિઝનેસમાં દર અઠવાડિયે આવી જ સ્થિતિ સર્જાય છે.
સ્મૃતિ કોઈ વિડીયો કેમેરાનું રેકોર્ડિંગ નથી. માનવ મગજ ઘટનાઓને સાચવી રાખતું નથી, પણ દર વખતે નવેસરથી રચે છે. જ્યારે એક આખો સમૂહ એવી કોઈ વાત કે ઘટનાને સાચી માનીને યાદ રાખે જે વાસ્તવમાં ક્યારેય બની જ નહોતી, ત્યારે તેને ‘મંડેલા ઇફેક્ટ’ કહેવાય છે.
તમે કોઈ પ્રોડક્ટ કે સેવા બનાવો છો ત્યારે સીધો નૈતિક સવાલ ઊભો થાય છે: શું તમે ગ્રાહકનું ભલું કરી રહ્યા છો કે એને માત્ર ઉલ્લુ બનાવી રહ્યા છો? આ દ્વિધા ઉકેલવા માટે લેખક નિર એયાલે ‘મૅનિપ્યુલેશન મૅટ્રિક્સ’ બનાવ્યું.
અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. કોઈ પણ નવો નિર્ણય લેતી વખતે અગાઉ ખર્ચાઈ ગયેલા નાણાં ભૂલી જાઓ, ફક્ત આગલા એક વધારાના પગલાનો ખર્ચ અને નફો ગણો. બિઝનેસની ભાષામાં આને માર્જિનલ કોસ્ટ કહેવાય છે.
કોઈ દવાની ખાંડની ગોળી દર્દીને સાજો કરી દે, તેને તબીબી વિજ્ઞાન પ્લાસિબો કહે છે. પણ આ જ જાદુ બજારમાં રોજેરોજ ચાલે છે. જ્યારે કોઈ પ્રોડક્ટની કિંમત ઊંચી હોય કે તેનું બ્રાન્ડિંગ ભપકાદાર હોય, ત્યારે મગજને તે ખરેખર વધુ ગુણવત્તાવાળી લાગે છે.
મંગળ ગ્રહ પર ધૂળ ઉડે છે. ત્યાં કોઈ વૃક્ષ નથી, કોઈ પ્રેક્ષક નથી, કોઈ તાળી પાડનાર નથી. નાસાનું ક્યુરિયોસિટી રોવર ત્યાં એકલું ફરે છે. એ ખડકો ખોદે છે, સેમ્પલ ચકાસે છે અને ફોટા પાડે છે. બ્રહ્માંડ એકદમ શાંત અને ઉદાસીન છે.
સંબંધો કાગળ પર નોંધાયેલા ન હોય તો પણ તેની જવાબદારીઓમાંથી છટકી શકાતું નથી. માર્વિનનો નિયમ કાયદા અને માનવસંબંધોની એક કડવી વાસ્તવિકતા છે.
કોઈ કંપનીનું મિશન સ્ટેટમેન્ટ વાંચીને તમને ક્યારેય રોમાંચ થયો છે? ક્યારેય નહીં. મોટા ભાગની સંસ્થાઓના ધ્યેય માત્ર વાર્ષિક નફો ૧૦ ટકા વધારવા કે માર્કેટ શેર જાળવી રાખવા પૂરતા સીમિત હોય છે. આ કરિયાણાની દુકાન ચલાવવાની માનસિકતા છે.
મોટા કામો કાગળ પર જેટલા સરળ દેખાય છે, જમીન પર તેટલા જ વણસી જાય છે. આધુનિક વ્યવસ્થામાં એક રોગ ઘર કરી ગયો છે: પ્લાનિંગ કરનાર અલગ, પૈસા રોકનાર અલગ અને ખરેખર અમલ કરનાર અલગ.
કોઈપણ સંબંધની શરૂઆતમાં આંધળી ઉત્સુકતા અને આકર્ષણ કામ કરી જાય છે. પણ આકર્ષણ કોઈ દીર્ઘકાલીન રણનીતિ નથી. માણસ જ્યારે એકલતા કે હતાશામાં નિર્ણયો લે છે, ત્યારે સામે જે મળે તેને સ્વીકારી લેવાની ભૂલ કરે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં એક કાચની છત છે, જેને ગ્લાસ સીલિંગ કહે છે. પણ સ્ત્રીઓ માટે એના કરતાં વધુ ઘાતક એક દીવાલ છે: મેટર્નલ વૉલ. સ્ત્રી લગ્ન કરે કે ગર્ભવતી બને, એટલે ઓફિસના સાહેબોના મગજમાં એક પૂર્વગ્રહ જાગે છે.
કોઈને મદદ કરવા જાવ અને તેનું સત્યાનાશ વળી જાય તેવું ઘણીવાર બને છે. શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં આ એક સાચો રોગ છે. શિક્ષક કે ટ્રેનર ઉત્સાહમાં આવીને વિદ્યાર્થીને શીખવવા માટે એટલા બધા નવા નિયમો, ફોર્મ્યુલા અને ભારેખમ ગાઈડલાઈન થોપી દે કે મૂળ શીખવાની…
એક માણસ અને બે સાહેબ. આ સાદો હિસાબ એટલે મેટ્રિક્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન. સામાન્ય રીતે કંપનીઓમાં એક સીધી સાંકળ હોય છે: પટાવાળાથી લઈને ડિરેક્ટર સુધી દરેકને ખબર હોય કે સલામ કોને ઠોકવાની છે. પણ મેટ્રિક્સ માળખામાં સત્તાની બે ધરીઓ સામસામે અથડાય છે.