લોગોથેરાપી

માણસને જીવવા માટે શાતા કે સુખ નથી જોઈતું, અર્થ જોઈએ છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે કહ્યું કે માણસ વાસના અને આનંદ પાછળ ભાગે છે. આલ્ફ્રેડ એડલરે કહ્યું કે માણસ સત્તા અને વર્ચસ્વ શોધે છે. પણ વિયેનાના મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે આ બંનેને ફગાવી દીધા. એમણે ત્રીજો રસ્તો આપ્યો: લોગોથેરાપી. ગ્રીક શબ્દ ‘લોગોસ’ એટલે અર્થ. ફ્રેન્કલની થિયરી સાદી છે: જીવનમાં જો ‘શા માટે જીવવું’ એનો નક્કર હેતુ મળી જાય, તો માણસ ગમે તેવા ‘કેવી રીતે’ સામે ટકી શકે છે.

આ કોઈ કાલ્પનિક પુસ્તકીય ફિલસૂફી નહોતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે નાઝીઓના ત્રાસવાદી કેમ્પમાં ફ્રેન્કલે વર્ષો વિતાવ્યા. ભૂખ, રોગ અને મોતની વચ્ચે એમણે જોયું કે માત્ર શારીરિક રીતે મજબૂત કે ધનિક કેદીઓ બચ્યા નહોતા. જે લોકો પાસે છૂટ્યા પછી પૂરું કરવાનું કોઈ ચોક્કસ કામ હતું, કોઈ અધૂરી ચોપડી હતી કે કોઈ સ્વજનની રાહ હતી—એ લોકો બચી ગયા. ૧૯૪૬માં આવેલા એમના જગમશહૂર પુસ્તક ‘મેન્સ સર્ચ ફોર મિનિંગ’માં આ સિદ્ધાંત જગત સામે આવ્યો.

આજના મધ્યમવર્ગીય જીવનનો સૌથી મોટો રોગ ડિપ્રેશન કે પૈસાનો અભાવ નથી, ખાલીપો છે. જેને ફ્રેન્કલ ‘એક્ઝિસ્ટિન્શિયલ વેક્યુમ’ કહે છે. બધું જ હોય છતાં સવારે પથારીમાંથી ઊઠવાનું કોઈ કારણ ન બચે ત્યારે માણસ અંદરથી સડવા લાગે છે. લોગોથેરાપી કહે છે કે અર્થ આકાશમાંથી ટપકતો નથી. તમે જે કામ કરો છો તેમાં જવાબદારી સ્વીકારો, કોઈ સંબંધને વફાદાર રહો અથવા અસહ્ય પીડા સામે ખુમારીથી ઊભા રહો—આ ત્રણમાંથી જ જીવનનો અર્થ જન્મે છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેસતા શાંતિલાલને જુઓ. ઉંમર ૭૨ વર્ષની થઈ, દીકરાઓ કરોડપતિ છે, ઘેર મોટી ગાડીઓ પડી છે. છતાં શાંતિલાલ રોજ સવારે ૯ વાગ્યે દુકાને જઈને ગાદી પર બેસે છે. એમને હવે નફો કમાવાની ભૂખ નથી, પણ એ પેઢી એમના અસ્તિત્વનો અર્થ છે. એમના કારીગરો, જૂના વેપારીઓ અને એ દુકાનનું સરવૈયું એમને જીવતા રાખે છે. જે દિવસે એમને દુકાને જતાં અટકાવીને ઘરમાં બેસાડી દેશો, એ દિવસથી એમનું શરીર તૂટવા માંડશે.

સુખની પાછળ દોડશો તો એ છટકી જશે; જીવનને કોઈ નક્કર કામ કે જવાબદારીનો અર્થ આપો, સંતોષ વગર માંગ્યે પાછળ ચાલ્યો આવશે.