લોકડાઉન વિસ્મૃતિ

કોરોનાના લોકડાઉન દરમિયાન તમે બરાબર શું કર્યું હતું? તારીખો યાદ કરો. કયો મહિનો ક્યારે પૂરો થયો? મોટા ભાગના લોકો પાસે આ સવાલોનો કોઈ ચોક્કસ ઉત્તર નથી. એ બે વર્ષ જાણે કેલેન્ડરમાંથી ગાયબ થઈ ગયા છે. સમયની આ સામૂહિક ધૂંધળાશને 'લોકડાઉન એમ્નેશિયા' કહેવામાં આવે છે. આ કોઈ મગજનો રોગ નથી, પણ આપણી યાદશક્તિની એક વિચિત્ર લાચારી છે. મનુષ્યનું મગજ વિવિધતા અને નવીનતાના આધારે સમય માપે છે. જ્યારે દરરોજ એક સરખી દીવાલો, એક સરખી દિનચર્યા અને માત્ર ઘરનો બંધ ઓરડો હોય, ત્યારે સ્મૃતિઓ એકબીજામાં ભળીને કાદવ બની જાય છે.

આ શબ્દ કોઈ એક વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં જન્મ્યો નથી. મહામારી શમી ગયા પછી પશ્ચિમી અખબારો અને મનોવિજ્ઞાનના લેખોમાં આ અભિવ્યક્તિ ચલણમાં આવી. વિચાર બહુ સીધો છે. જ્યારે જીવનમાં ઘટનાઓના સીમાચિહ્નો ખૂટી પડે છે, ત્યારે મગજ ફાઈલો બનાવવાનું બંધ કરી દે છે. બહાર જવાનું નહીં, નવી મુલાકાતો નહીં, કોઈ મુસાફરી નહીં. સાથે સતત ડર અને અનિશ્ચિતતાનો માનસિક બોજ. જ્યારે આપણે તણાવમાં હોઈએ છીએ અને દિવસો મોનોટોનસ બની જાય છે, ત્યારે નવું સંઘરી રાખવાની મગજની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. પરિણામે, આખો ગાળો એક ધૂંધળી ખાઈ જેવો ભાસે છે.

આ બાબત એટલા માટે મહત્ત્વની છે કારણ કે આપણે ભૂલી જવાની ઉતાવળમાં છીએ. માનવજાત પીડાને ઝડપથી ભૂંસી નાખવા ટેવાયેલી છે. પણ સમયનો આ ખાલીપો આપણી કાર્યક્ષમતા અને આત્મવિશ્વાસ પર કાયમી ઘસરકો મૂકી જાય છે. ઘણા લોકોને લાગે છે કે તેમના જીવનમાંથી બે-ત્રણ અગત્યના વર્ષો ચોરાઈ ગયા, પણ તેઓ એ સમયનું સરવૈયું કાઢી શકતા નથી. પરિણામે એક વિચિત્ર અજંપો જન્મે છે: આપણે અચાનક ઉંમરમાં મોટા થઈ ગયા, પણ હાથમાં કોઈ નક્કર અનુભવ ન રહ્યો.

ગાંધીનગરમાં રહીને જીપીએસસી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને પૂછો. વર્ષ ૨૦૨૦ અને ૨૦૨૧ દરમિયાન દસ બાય દસની ખોલીમાં બંધ થઈને એમણે માત્ર પીડીએફ વાંચી અને સ્ક્રીન સામે આંખો ફોડી. આજે એમને પૂછો કે એ ચોવીસ મહિનામાં એમણે શું ગુમાવ્યું? એ છોકરાઓ કહી શકશે નહીં. પરીક્ષાઓ મોકૂફ રહી, કેલેન્ડર અટકી ગયું, અને આખો સંઘર્ષ એક લાંબી, કંટાળાજનક નિંદ્રા જેવો બની ગયો. એમના જીવનના એ બે વર્ષ જાણે કાગળ પરની શાહીની જેમ રેલાઈ ગયા છે. તૈયારી તો થઈ, પણ યુવાનીનો એ ઉત્સાહ ક્યાં ઓગળી ગયો તેનો કોઈ હિસાબ નથી.

જે દિવસોમાં કંઈ નવું બનતું નથી, તે દિવસોને કેલેન્ડર ગણે છે પણ મગજ સીધા કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે.