કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૫ / ૫૩
કોઈએ તમારી સાથે ખરાબ વર્તન કર્યું. મેસેજનો જવાબ ન આપ્યો કે મીટિંગમાં મોડા પડ્યા. પહેલો વિચાર શું આવે? માણસ બદમાશ છે, ઘમંડી છે અથવા આપણી કોઈ કિંમત નથી. મગજ સીધું નકારાત્મક કારણ શોધી કાઢે છે.
કોઈ પણ વ્યવસાય કે જીવનની ગૂંચવણ ઉકેલવા બેસો ત્યારે કાગળ પર ડઝનબંધ આંકડાઓનો ખડકલો થઈ જાય છે. માણસ અટવાઈ જાય છે. ધ્યાન ક્યાં આપવું? આ વિચાર સાવ સીધો છે: તમારી આખી પ્રક્રિયામાં એવો એક જ આંકડો કયો છે, જે સુધરે તો બાકીનું બધું આપોઆપ ગોઠવાઈ જાય?
રાતના અંધારામાં દીવો સળગે ત્યારે પતંગિયું તેના તરફ દોડે છે. તે પ્રકાશને ચાહે છે એટલે નહીં, પણ તેની આંતરિક રચના એવી છે કે તે તેજસ્વી વસ્તુથી મોહિત થઈ જાય છે. પરિણામ નક્કી હોય છે: પાંખો બળે છે અને મોત મળે છે.
માણસ સત્ય શોધવા માટે બહુ ઓછો દોડે છે. પોતાની સગવડ સાચવવા તે વધારે દોડે છે. મગજ સત્યનું કેમેરો નથી, વકીલ છે. જ્યારે કોઈ માન્યતા આપણને આર્થિક લાભ, માનસિક શાંતિ કે આત્મસન્માન આપતી હોય, ત્યારે આપણે તેને પકડી રાખીએ છીએ.
મધ્યકાલીન યુરોપમાં કિલ્લાઓની એક ખાસ બનાવટ હતી. ટેકરી પર એક અભેદ્ય પથ્થરનો ગઢ હોય, જેને ‘મૉટ’ કહેવાય. તેની નીચે ફળદ્રુપ, ખુલ્લું મેદાન હોય, જ્યાં વસ્તી વસે અને ખેતી થાય, જેને ‘બેઈલી’ કહેવાય.
આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રીના સિદ્ધાંતમાંથી નથી આવ્યો. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તેનો કોઈ નિશ્ચિત પુસ્તકીય સંદર્ભ મળતો નથી. પણ સામાન્ય વ્યવહારમાં આ એક એવી વૃત્તિ છે, જેમાં માણસ સામેવાળાને પકડવા માટે સતત પાંજરું ગોઠવતો રહે છે.
મોટા ભાગના માણસો પોતાની કુદરતી આવડતના જોરે જીવે છે. આને 'એન્ટ્રપ્રિન્યોરિયલ' અથવા સહજ અભિગમ કહેવાય છે. તમે મહેનત કરો છો, ગજા પ્રમાણે દોડો છો અને એક ચોક્કસ ઊંચાઈએ પહોંચીને અટકી જાઓ છો. ત્યાં એક અદ્રશ્ય છત આવી જાય છે.
આંખ આખું પાનું એકસાથે નથી વાંચતી. આપણને ભ્રમ થાય છે કે આપણે આખો ફકરો જોઈ રહ્યા છીએ. હકીકતમાં દૃષ્ટિ એક નાનકડી બારીમાંથી જ પસાર થાય છે. તમે જ્યાં નજર નાખો ત્યાંના અમુક શબ્દો જ સ્પષ્ટ દેખાય છે, બાકીનું બધું ધૂંધળું રહે છે.
સિદ્ધાંતોના નામે કોઈ એક પક્ષ ન પકડવો એ ડહાપણ છે કે પછી માત્ર પોતાનો અહંકાર સાચવવાની ચાલાકી? રાજકારણ અને વેપારમાં અમુક લોકો હંમેશાં વાળ પર બેસી રહે છે. તેઓ પોતાને બાકીના ટોળા કરતાં વધુ પવિત્ર, નૈતિક અને નિષ્પક્ષ માને છે.
કેસિનોમાં લાઈનમાં ગોઠવેલા સ્લોટ મશીનને 'વન-આર્મ્ડ બેન્ડિટ' કહેવાય છે. એનો હાથો ખેંચો એટલે ખિસ્સું ખાલી થવાનું જોખમ રહે. હવે કલ્પના કરો કે તમારી સામે આવા દસ મશીન છે. દરેક મશીનમાંથી જીતવાની સંભાવના અલગ છે, પણ એ તમને અગાઉથી ખબર નથી.
જીવન સરવાળાથી નથી ચાલતું, ગુણાકારથી ચાલે છે. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે સફળતા એ ગુણોનો સરવાળો છે. થોડી બુદ્ધિ ઉમેરો, થોડી મહેનત નાખો, થોડું નસીબ જોડો અને સફળતાનો આંકડો મોટો થઈ જશે. આ ભૂલભરેલી ગણતરી છે.
તમે તળાવમાં એક નાનો કાંકરો ફેંકો છો અને કિનારા સુધી મોજાં ફેલાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ગુણક અસર કહે છે. જ્યારે બજારમાં એક રૂપિયો ઠલવાય છે, ત્યારે એ માત્ર એક રૂપિયાનું કામ કરીને અટકતો નથી.
કોઈ સામાન્ય કે વણઉકેલાયેલી સમસ્યાને અતિશય ગૂંચવણભરેલા શબ્દોમાં લપેટીને પેશ કરવી એટલે મમ્બો-જમ્બો રેસિપી. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ નથી, બલ્કે બુદ્ધિશાળી દેખાવાનો ઢોંગ છે.
માણસો જ્યારે એક સાથે, એક જ તાલે પોતાના શરીર હલાવે છે, ત્યારે મગજમાં કંઈક વિચિત્ર અને પ્રાચીન જાગી ઊઠે છે. સૈનિકોની પરેડ હોય, આદિવાસીઓનું નૃત્ય હોય કે સ્ટેડિયમમાં હજારો લોકોનું એક જ લયમાં કૂદવું હોય. આ કોઈ તાલિમ માત્ર નથી.
બાયોડેટા કાગળનો ટુકડો છે. તેના પર કોઈ પણ માણસ પોતાને મહાન સાબિત કરી શકે છે. મોટી ડિગ્રીઓ, જાણીતી કંપનીઓના નામો અને ફાંકડું અંગ્રેજી—આ બધું ભાડે પણ મળે છે. ઇલોન મસ્કે વર્ષો પહેલાં એક સીધો નિયમ બનાવ્યો હતો.
માણસ દૂરનું જોવામાં આળસુ છે. આપણી આંખો સામે ઊભેલા આજના દિવસને વિશાળ કદનો માને છે અને આવતીકાલની મોટી આપત્તિને તદ્દન મામૂલી ગણે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને માયોપિયા બાયસ કહે છે.
માણસ નફો જોઈને જેટલો ખુશ નથી થતો, નુકસાન જોઈને તેના કરતાં બમણો કણસે છે. આ જાણીતી માનસિકતા છે. પણ એમાં જ્યારે અધીરાઈ ભળે, ત્યારે બુદ્ધિ સાવ બહેર મારી જાય છે.
માણસ પોતાની જાતને તટસ્થ માને છે. આ દુનિયાનો સૌથી મોટો ભ્રમ છે. જ્યારે કોઈ વિષય પર આપણો ચોક્કસ અભિપ્રાય બંધાઈ જાય, ત્યારે મગજ અદાલતનો ન્યાયાધીશ બનવાનું બંધ કરી દે છે. એ સીધો વકીલ બની જાય છે.
આપણે માનીએ છીએ કે દુનિયામાં અમુક ખાસ લોકો હોય છે જે આખો પવન બદલી નાખે છે. કોઈ એક મોટો માણસ બોલે અને આખું ગામ એની પાછળ દોડે. માર્કેટિંગની દુનિયાએ આ વાર્તા દાયકાઓ સુધી વેચી છે. પણ આ એક મોટો ભ્રમ છે.
વાટાઘાટોના ટેબલ પર બેઠેલો માણસ હંમેશાં એક ભૂલ કરે છે. એ માને છે કે સામેવાળાનો ફાયદો એટલે મારો સીધો ઘટાડો. આને બિહેવિયરલ સાયન્સમાં 'ફિક્સ્ડ પાઇ'ની માનસિકતા કહે છે.
માણસ બે અલગ દુનિયામાં જીવે છે. એક વ્યવહારુ વાસ્તવિકતા, જ્યાં દૂધ ઢોળાય તો લૂછવું પડે અને ખાડામાં પગ પડે તો મચકોડાય. બીજી દુનિયા છે કથાઓની, પૌરાણિક માન્યતાઓની. આ બીજી દુનિયાને સંચાલિત કરતી માનસિકતા એટલે 'મિથોલોજી માઇન્ડસેટ'.
મેદાનમાં કેટલા લોકો દોડે છે, તેના આધારે તમારી ઝડપ નક્કી થાય છે. આ કોઈ શારીરિક મર્યાદા નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારી છે. જ્યારે સ્પર્ધકોની સંખ્યા ઓછી હોય ત્યારે માણસ લોહી ઉકાળીને લડે છે. સામે પાંચ કે દસ જ હરીફો દેખાય એટલે અહંકાર જાગે છે.
હોંશિયાર દેખાવાની લાલચ માણસને બુઠ્ઠો બનાવી દે છે. કોઈ મોટી મીટિંગ હોય કે નિષ્ણાતોની સભા, મોટા ભાગના લોકો ચૂપ રહે છે. મનમાં પ્રશ્ન ઊઠે તોય દબાવી દે છે. એમને ડર હોય છે કે પૂછીશ તો મૂરખ ગણાઈશ.
કોઈ પણ નિર્ણયને તેની આસપાસના મોટા સંદર્ભથી અલગ કરીને, એક નાનકડા ડબ્બામાં બંધ કરીને જોવાની આપણી આદત એટલે નેરો બ્રેકેટિંગ. માણસ એકસાથે પાંચ નિર્ણયો લેતી વખતે તે બધાની સામૂહિક અસર નથી માપતો.
બપોરે આંખ મીંચાઈ જવી એ કોઈ આળસની નિશાની નથી. મગજ પણ એક એન્જિન છે અને એને ઠંડું પડવા માટે અમુક મિનિટનો વિરામ જોઈએ. પશ્ચિમના કોર્પોરેટ જગતમાં વર્ષો સુધી બપોરની ઊંઘને ગુનો માનવામાં આવતી. પણ વિજ્ઞાને આ વહેમ તોડી નાખ્યો.
માર્કેટિંગની દુનિયામાં એક મોટો ભ્રમ વેચાય છે: ગ્રાહકો તમારી બ્રાન્ડને અતૂટ પ્રેમ કરે છે. કંપનીઓ માને છે કે તેમનો એક વફાદાર વર્ગ છે જે બીજું કશું ખરીદતો જ નથી. ગણિત આ રોમેન્ટિક વાર્તાને એક ઝાટકે ફગાવી દે છે.
જીમમાં જઈને દોડવું કે વજન ઊંચકવું એ જ કસરત નથી. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં એને ફોર્મલ વર્કઆઉટ કહે છે, પણ શરીરની અસલી ઊર્જા ક્યાં ખર્ચાય છે? ઉત્તર છે: 'નીટ' એટલે કે નોન-એક્સરસાઇઝ એક્ટિવિટી થર્મોજેનેસિસ.
કાગળ પર દોરેલો એક સાદો પારદર્શક ચોરસ ડબ્બો. રેખાઓ સ્થિર છે, કાગળ પણ સ્થિર છે. છતાં તમે એને એક ક્ષણે જુઓ તો આગળનો ખૂણો નીચે ડાબી બાજુ દેખાય છે, અને બીજી જ પળે એ અચાનક ઊલટાઈને ઉપર જમણી તરફ દેખાવા લાગે છે.
સારી વાત લોકો ધીમેથી સાંભળે છે. ખરાબ વાત વીજળીની ઝડપે ફેલાય છે. માનસશાસ્ત્ર અને આધુનિક વેપાર જગતમાં આ જ વાસ્તવિકતાને 'નેગેટિવ રિવ્યુ ઇફેક્ટ' કહે છે.
માણસનું ભેજું ખતરા શોધવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલું છે, સુખ માણવા માટે નહીં. સો સારી ઘટનાઓ બની હોય તોય મન એ એક ખરાબ વાત પકડીને બેસી રહેશે. આ કોઈ વ્યક્તિગત ખામી નથી, આપણી ઉત્ક્રાંતિની જૂની ટેવ છે.
બ્રહ્માંડનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: દરેક વસ્તુ આપોઆપ વ્યવસ્થામાંથી અરાજકતા તરફ ધકેલાય છે. વિજ્ઞાન આને એન્ટ્રોપી કહે છે. ગરમ ચા ઠંડી થઈ જાય છે, લોખંડને કાટ લાગે છે અને ખુલ્લો મૂકેલો ઓરડો ગંદો થઈ જાય છે. વ્યવસ્થા આપમેળે ક્યારેય ટકતી નથી.
માનવ શરીર માત્ર ખોરાક કે હવા પર નથી જીવતું. આપણું મગજ અને ચેતાતંત્ર જન્મથી જ એક ચોક્કસ ખોરાક શોધે છે: સલામતી અને પ્રતિભાવ. કોઈ તમારી સામે હસે, તો તમારું મન વળતા સ્મિતની અપેક્ષા રાખે છે.
તમારા ખિસ્સામાં રહેલો ફોન તમારું લોકેશન જાણે છે. એનાથી મોટી લૂંટ હવે તમારા મગજની થવાની છે. ન્યુરો-ટેકનોલોજી એટલી ઝડપે આગળ વધી રહી છે કે મશીનો હવે મગજના તરંગો વાંચી શકે છે.
ગ્રાહક પોતાના મોઢે જે બોલે છે તે ઘણી વાર જૂઠું હોય છે. સર્વેના ફોર્મમાં લોકો શાણપણ બતાવે, પણ બિલ ચૂકવતી વખતે એમનો અચેતન મગજ જુદો જ ખેલ કરતો હોય છે. ન્યુરોમાર્કેટિંગ એટલે માણસની આ છૂપી નબળાઈઓને સીધી માપવાની વિદ્યા.
કોઈ ચોક્કસ વિચારકે આ નામે કોઈ સત્તાવાર સિદ્ધાંત ઘડ્યો હોય તેવો કોઈ ચોપડીમાં પુરાવો નથી. છતાં વ્યવહારુ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રમાં આ ખેલ સદીઓ જૂનો છે.
તમારી સામે બે પેટી મૂકેલી છે. પેટી ‘અ’ પારદર્શક છે, જેમાં એક લાખ રૂપિયા દેખાય છે. પેટી ‘બ’ બંધ છે, જેમાં ક્યાં તો શૂન્ય છે અથવા દસ કરોડ રૂપિયા છે. તમારી પાસે બે જ રસ્તા છે: કાં તો બંને પેટીઓ ઉઠાવી લો, અથવા ફક્ત બંધ પેટી ‘બ’ પસંદ કરો.
મોટા ભાગના લોકો યોજનાઓના કાગળ પર મરી જાય છે. ડાયરીમાં મોટો ધ્યેય લખ્યો હોય: 'બોર્ડની પરીક્ષામાં મેરિટ લાવવું' અથવા 'નવો બિઝનેસ શરૂ કરવો'.
આપણે બધા લક્ષ્યો નક્કી કરવાના જુના નિયમોથી ટેવાયેલા છીએ. મોટા ભાગના લોકો 'સ્માર્ટ' લક્ષ્યોની વાતો કરે છે. વર્ષના અંતે પાંચ કિલો વજન ઘટાડવું છે, કે આવતા ત્રણ વર્ષમાં મોટો ફ્લેટ ખરીદવો છે. પરિણામ?
ઓગણત્રીસ, ઓગણચાલીસ કે ઓગણપચાસ. આ માત્ર કેલેન્ડરની સામાન્ય તારીખો નથી, પણ માણસના મગજમાં વાગતી ખતરાની ઘંટીઓ છે. જ્યારે માણસની ઉંમરનો છેલ્લો આંકડો નવ પર પહોંચે છે, ત્યારે અચાનક તેનું વલણ બદલાઈ જાય છે.
આ એક આખી જમાતનું વર્ણન છે. એવા જુવાનિયાઓ જે ભણતા પણ નથી અને કોઈ નોકરી-ધંધો પણ કરતા નથી. સ્પેનિશ ભાષામાં આ વાક્યપ્રયોગ શરૂ થયો: 'ની એસ્તુદિયા, ની ત્રાબાહા'—એટલે કે 'ની-ની'. ન તો ડિગ્રી લેવાની ધગશ, ન તો પરસેવો પાડીને કમાવવાની ત્રેવડ.
વાસ્તવિકતા અને કલ્પના વચ્ચે કોઈ મુકાબલો હોઈ શકે નહીં. પણ માણસનો અહંકાર હંમેશાં આ ભૂલ કરે છે. નિર્વાણ ફેલેસી એટલે હાજર રહેલા વ્યવહારુ ઉકેલને કોઈ કાલ્પનિક, સંપૂર્ણ અને દોષરહિત આદર્શ સાથે સરખાવીને ફગાવી દેવો.
કોઈ માણસ ગમે તેટલો પ્રતિભાશાળી હોય, જો તે આજુબાજુના લોકોનું જીવવું હરામ કરી નાખતો હોય, તો તેને ઘરમાં કે ટીમમાં રખાય નહીં. આ સાદો નિયમ છે.
તમે એક મોટો દાવો કરો છો. કોઈ સામેથી પાક્કો પુરાવો આપીને તમારો દાવો ખોટો પાડે છે. હવે તમારી પાસે બે રસ્તા છે. કાં તો ભૂલ સ્વીકારો, કાં પછી શરતો બદલી નાખો. મોટા ભાગના લોકો શરતો બદલે છે. તેઓ કહેશે, 'હા, પણ એ સાચો માણસ નહોતો.
વાટાઘાટોમાં સૌથી કિંમતી ચલણ સમય છે. સામાન્ય રીતે લોકો કામ પૂરું કરવા કે સોદો આટોપવા માટે ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરે છે. પણ જ્યારે એક પક્ષ જાણીજોઈને કોઈ અંતિમ તારીખ આપતો જ નથી, ત્યારે રમત પલટાઈ જાય છે.
શિખર પર પહોંચ્યા પછી માણસ નીચે જ કેમ ગબડે છે? એક રસપ્રદ વાસ્તવિકતા છે. વિજ્ઞાન જગતનો સૌથી મોટો પુરસ્કાર નોબેલ પ્રાઈઝ છે. જે વૈજ્ઞાનિકને આ સન્માન મળે છે, તેના જીવનમાં અચાનક મોટો ભૂકંપ આવે છે.
કોઈ પણ મીટિંગમાં સૌથી મોટેથી બરાડા પાડતો માણસ સૌથી બુદ્ધિશાળી હોય તે જરૂરી નથી. છતાં મોટા ભાગની સભાઓમાં જેનો અવાજ ઘેરો હોય, તેનો વિચાર સ્વીકારી લેવાય છે. બાકીના શરમાળ લોકો ચૂપ રહે છે. પરિણામે ટોળાં ખરાબ નિર્ણયો લે છે.
માણસનું નામ એ માત્ર ઓળખ નથી, ક્યારેક એ તેનું ભાગ્ય બની જાય છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નામ કે અટકને અનુરૂપ વ્યવસાય કે જીવનમાર્ગ તરફ અજાણતાં જ ખેંચાઈ જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં નોમિનેટિવ ડિટર્મિનિઝમ કહે છે. આ કોઈ જ્યોતિષ નથી, પણ મનની વિચિત્ર રમત છે.
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે ભીડની સલાહ લેવી એ સૌથી આરામદાયક રસ્તો છે. મોટા ભાગના લોકો જે માને છે તે માની લેવામાં વ્યક્તિગત જોખમ શૂન્ય થઈ જાય છે. 'નોન-કન્સેન્સસ સ્ક્વેર' એટલે કે અસહમતિનો ચોરસ એ બે બાય બેનું એક સરળ માળખું છે.
આપણું મગજ ખાના બનાવવાનો શોખીન છે. સાચું કે ખોટું. નફો કે નીતિ. સફળતા કે શાંતિ. પશ્ચિમી તર્કશાસ્ત્રે દુનિયાને બે ભાગમાં વહેંચી નાખી છે—‘આ અથવા તે’. પણ વાસ્તવિકતા ક્યારેય બે રંગમાં સમેટાઈ શકતી નથી.
સત્તાનો સૌથી મોટો ખેલ એ નથી કે તમે શું ફેંસલો કરો છો. અસલી તાકાત એ વાતમાં છે કે તમે કયા મુદ્દાને ચર્ચામાં જ આવવા દેતા નથી. પીટર બાકરાક અને મોર્ટન બારાત્ઝ નામના બે રાજકીય વિચારકોએ ૧૯૬૨માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. તેમણે સત્તાના બે ચહેરા બતાવ્યા.