હેતુલક્ષી શ્રદ્ધા

માણસ સત્ય શોધવા માટે બહુ ઓછો દોડે છે. પોતાની સગવડ સાચવવા તે વધારે દોડે છે. મગજ સત્યનું કેમેરો નથી, વકીલ છે. જ્યારે કોઈ માન્યતા આપણને આર્થિક લાભ, માનસિક શાંતિ કે આત્મસન્માન આપતી હોય, ત્યારે આપણે તેને પકડી રાખીએ છીએ. પુરાવા ગમે તેટલા વિરુદ્ધ હોય, મગજ દલીલો ઘડી કાઢશે. આને અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં 'મોટિવેટેડ બિલીફ' કહે છે. આ માત્ર અજ્ઞાન નથી. આ જાણીજોઈને પાળેલો ભ્રમ છે, કારણ કે સત્ય સ્વીકારવું મોંઘું પડે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં જૂનો છે, પણ બિહેવિયરલ ઈકોનોમિક્સમાં રોલાં બેનાબુ અને જીન ટિરોલ જેવા વિદ્વાનોએ તેને ગાણિતિક અને વ્યવહારુ મોડેલ તરીકે સ્થાપિત કર્યો. માણસ જ્યારે પોતાનું ભવિષ્ય જોખમમાં જુએ ત્યારે વાસ્તવિકતા કરતાં પોતાના પક્ષની કાલ્પનિક દલીલોમાં વધુ વિશ્વાસ મૂકવા માંડે છે. કારણ કે આશા રાખવી મફત છે અને ભૂલ સ્વીકારવી પીડાદાયક છે.

આ ભ્રમ માણસને ખોટા રોકાણોમાં ડુબાડે છે અને નિષ્ફળ વેપારને દસ વર્ષ સુધી ખેંચાવી રાખે છે. જ્યારે આપણો અહંકાર કોઈ વિચાર સાથે જોડાઈ જાય, ત્યારે તર્કનો દરવાજો આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે. લોકો એવું નથી માનતા જે સાચું છે. લોકો એવું માને છે જે સાચું હોય તો તેમને અંગત રીતે ફાયદો થાય.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બે પેઢી જૂની દુકાન ચલાવતા હસમુખભાઈનો દાખલો જુઓ. છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી ઓનલાઈન વેચાણ વધ્યું છે અને તેમની ગાદી પર ઘરાકી અડધી થઈ ગઈ છે. મુનિમે બેલેન્સ શીટ સામે ધરી. દીકરાએ નવી પદ્ધતિ અપનાવવાની વાત કરી. પણ હસમુખભાઈ માનવા તૈયાર નથી. તેમનો દાવો છે: 'કાપડ તો હાથમાં પકડીને જ ખરીદાય, આ ઓનલાઇન ધંધો તો બે દિવસનો પરપોટો છે.' હસમુખભાઈ મૂર્ખ નથી, ચાલાક વેપારી છે. છતાં તેઓ આ જૂઠ્ઠાણાને સાચું માને છે, કારણ કે વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી એટલે પોતાની ૪૦ વર્ષની આવડતને નકામી જાહેર કરવી. ખોટી શ્રદ્ધા તેમની લાચારીનું રક્ષણ કરે છે.

જે સત્ય તમારું નુકસાન કરતું હોય, તેને મગજ સૌથી છેલ્લે સ્વીકારે છે.