નેકરનો સમઘન

કાગળ પર દોરેલો એક સાદો પારદર્શક ચોરસ ડબ્બો. રેખાઓ સ્થિર છે, કાગળ પણ સ્થિર છે. છતાં તમે એને એક ક્ષણે જુઓ તો આગળનો ખૂણો નીચે ડાબી બાજુ દેખાય છે, અને બીજી જ પળે એ અચાનક ઊલટાઈને ઉપર જમણી તરફ દેખાવા લાગે છે. મગજ એકસાથે બંને દ્રશ્યો સ્વીકારી શકતું નથી. આ ઓપ્ટિકલ ભ્રમને વિજ્ઞાન 'નેકર ક્યુબ' કહે છે.

આ આકૃતિ સ્વિસ સ્ફટિકશાસ્ત્રી લુઈ આલ્બર્ટ નેકરે ૧૮૩૨માં પહેલી વાર નોંધી હતી. જ્યારે કોઈ ચિત્ર કે વાસ્તવિકતામાં ઊંડાઈના પૂરતા પુરાવા ન હોય, ત્યારે આપણું મગજ આપમેળે અર્થઘટનો બદલ્યા કરે છે. રેખાઓ નથી બદલાતી, તમારો દૃષ્ટિકોણ પલટી મારે છે. આ ભૌતિક વિજ્ઞાન કરતાં માનસિક ગૂંચવણનો વધુ મોટો નિયમ છે. પરિસ્થિતિ એક જ હોય છે, પણ મગજ એક ક્ષણે તેને સફળતા માને છે અને બીજી ક્ષણે સંપૂર્ણ બરબાદી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં બેસીને યુપીએસસીની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારોને જુઓ. આખો દિવસ દસ કલાક પુસ્તકો સાથે માથું ફોડે છે. સવારે અરીસામાં જોતાં એમને લાગે છે કે પોતે દેશનું ભવિષ્ય બદલનારા મહાન તપસ્વી છે, આ ત્યાગ સાર્થક થશે. રાત્રે સૂતી વખતે એ જ દસ કલાકનો રૂમ જેલ જેવો લાગે છે. મનમાં વિચાર આવે છે કે જીવનનાં સોનેરી વર્ષો એક બંધ રૂમમાં સડી રહ્યાં છે. પુસ્તકો એ જ છે, સિલેબસ એ જ છે, પણ મગજ ક્ષણભરમાં આખો નજારો ઊલટાવી નાખે છે.

જીવનમાં જ્યારે કોઈ નિશ્ચિત પરિણામ દેખાતું નથી, ત્યારે આપણે આ અસમંજસમાં ફસાઈ જઈએ છીએ. સરકારી નોકરીની તૈયારી તપસ્યા છે કે માત્ર એક જુગાર? સંબંધ સલામતી છે કે કેદ? જવાબ બહાર નથી, મગજના વલણમાં છે. સત્ય એ છે કે ચિત્ર બંને છે, પણ તમે એક સમયે એક જ પાસું જોઈ શકો છો.

ચિત્ર ક્યારેય બદલાતું નથી, સાહેબ. માત્ર તમારી નજરનો ખૂણો તમને ભ્રમમાં રાખે છે.