મસ્કની ભરતી કસોટી

બાયોડેટા કાગળનો ટુકડો છે. તેના પર કોઈ પણ માણસ પોતાને મહાન સાબિત કરી શકે છે. મોટી ડિગ્રીઓ, જાણીતી કંપનીઓના નામો અને ફાંકડું અંગ્રેજી—આ બધું ભાડે પણ મળે છે. ઇલોન મસ્કે વર્ષો પહેલાં એક સીધો નિયમ બનાવ્યો હતો. નોકરી માટે આવનાર ઉમેદવારને તેઓ એક જ સવાલ પૂછે છે: તમે તમારા જીવનની સૌથી અઘરી સમસ્યા કઈ ઉકેલી? અને તેની ઝીણી વિગતો આપો. જેણે ખરેખર પસીનો પાડ્યો છે, તેને નટ-બોલ્ટ સુધીની ખબર હોય છે. જેણે માત્ર બીજાની મહેનત પર ક્રેડિટ લીધી છે, તે સામાન્ય જવાબો આપીને અટકી જાય છે.

આ વિચાર મસ્કે ટેસ્લા અને સ્પેસએક્સ જેવી કંપનીઓમાં હજારો ઇન્ટરવ્યુ લીધા પછી જાહેર કર્યો હતો. મનોવિજ્ઞાનમાં જેને અસમપ્રમાણ વિગત કહે છે, આ તે જ છે. ખોટું બોલનાર માણસ મોટી વાતો કરશે, પણ ઊંડાણમાં જતાં જ તેની ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જશે. કારણ કે અનુભવ વગર વિગતો ઉપજાવી શકાતી નથી. સાચો કારીગર સમસ્યાની ગંદકી અને લાચારીને યાદ રાખી શકે છે, જ્યારે બનાવટી માણસ માત્ર વિજયનું ભાષણ આપે છે.

આપણે ત્યાં સગાઈ કે લગ્નના બજારમાં આ નિયમ અજમાવવા જેવો છે. દીકરાનો બાયોડેટા આવે એટલે કાગળ પર મલ્ટિનેશનલ કંપનીનો હોદ્દો, વાર્ષિક પેકેજ અને સંસ્કારી ખાનદાનના દાવા હોય છે. નાત-જાતના વડીલો આ કાગળ જોઈને અંજાઈ જાય છે. પણ કોઈ એ નથી પૂછતું કે ભાઈ, જ્યારે નોકરી છૂટી જવાની અણી પર હતી ત્યારે તેં શું કર્યું હતું? ઘરમાં મોટી આફત આવી ત્યારે તું સાચે જ ઊભો રહ્યો હતો કે બાપના પૈસા પાછળ સંતાઈ ગયો હતો? પ્રશ્ન પૂછો અને વિગતો માંગો.

જે માણસ સંકટના ચોક્કસ વળાંકો નથી સમજાવી શકતો, તે માત્ર ટાઇટલ ભોગવનારો છે. ડિગ્રીઓ કદાચ કોલેજ અપાવી દે, પણ ચારિત્ર્ય માત્ર મુશ્કેલીઓ જ ઘડે છે. ચમકતી અટક કે મોટી નાતની પાછળ સંતાયેલા ખોખલા માણસો પહેલી મુસીબતે જ તૂટી પડે છે.

જેણે રણ જોયું છે એ ધૂળની વાત કરશે; જેણે માત્ર ફોટો જોયો છે એ સૂર્યાસ્તના વખાણ કરશે.