નકારાત્મકતાનો પૂર્વગ્રહ

માણસનું ભેજું ખતરા શોધવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલું છે, સુખ માણવા માટે નહીં. સો સારી ઘટનાઓ બની હોય તોય મન એ એક ખરાબ વાત પકડીને બેસી રહેશે. આ કોઈ વ્યક્તિગત ખામી નથી, આપણી ઉત્ક્રાંતિની જૂની ટેવ છે. જંગલમાં જીવતા આપણા પૂર્વજે જંગલી પશુ કે ઝેરી સાપની ચેતવણી ચૂકવી ન પોસાય. મીઠાં ફળ શોધવામાં મોડું થાય તો ચાલે, પણ વાઘની ગર્જના ચૂકી જવાય તો જિંદગી પતી જાય. એટલે જ આપણું મગજ ખરાબ સમાચાર, અપમાન અને જોખમને સારા અનુભવો કરતાં પાંચ ગણું વધુ વજન આપે છે.

આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને પોલ રોઝિન અને એડવર્ડ રોયઝમેન જેવા સંશોધકોએ પદ્ધતિસર સાબિત કર્યું. આગળ જતાં રોય બૉમાઇસ્ટરે પોતાના પ્રખ્યાત સંશોધનલેખમાં સ્પષ્ટ લખ્યું કે ખરાબ પરિબળો હંમેશાં સારા કરતાં વધુ શક્તિશાળી સાબિત થાય છે. માનસશાસ્ત્ર આને ‘નેગેટિવિટી બાયસ’ કહે છે. સંબંધોમાં તમે દસ સારા કામ કરો તેની કદર ભાગ્યે જ થાય, પણ એક ભૂલ આખી જિંદગી યાદ રખાશે. આપણું મન કાગળ પર પડેલા એક કાળા ડાઘ જેવું છે, બાકીનો આખો સફેદ કાગળ કોઈને દેખાતો નથી.

આજના ભારતીય મીડિયા અને વૉટ્સએપ જૂથો આ મનોવૈજ્ઞાનિક લાચારી પર જ અબજો રૂપિયાનો ધંધો કરે છે. સાંજે ટીવી ચાલુ કરો એટલે એન્કર લાલ અક્ષરોમાં ચીસો પાડતો મળશે કે દેશ બરબાદ થઈ રહ્યો છે. મોબાઇલમાં સવાર પડતાં જ કોઈ કાવતરું, ભયાનક અકસ્માત કે આગામી યુદ્ધની અફવાઓ ફરે છે. સારા સમાચારો કોઈ શેર કરતું નથી, કારણ કે શાંતિમાં ક્યારેય રેટિંગ મળતાં નથી. આપણી અંદરનો આદિમાનવ અજાણ્યા ભયથી ધ્રૂજે છે અને આ ડિજિટલ વેપારીઓ એ ડરને વેચીને પોતાના ખિસ્સા ભરે છે.

જો આ પૂર્વગ્રહને સમજવામાં ન આવે તો માણસ સતત ચિંતા અને કડવાશમાં સબડતો રહે છે. તમે આખો દિવસ ઓફિસમાં સરસ કામ કર્યું હોય, બોસે ત્રણ વખાણ કર્યા હોય, પણ જતી વખતે એક નાની ટકોર કરી હોય તો રાત્રે ઊંઘ એ ટકોરના કારણે જ નહીં આવે. બુદ્ધિશાળી માણસ એ છે જે મગજના આ જૂના વાયરિંગને ઓળખી લે. ખરાબ વિચારો આવે ત્યારે સમજવું પડે કે મગજ માત્ર સાવચેત રહેવાનું નાટક કરી રહ્યું છે, વાસ્તવિકતા એટલી કાળી નથી.

મગજ તમને સલામત રાખવા માંગે છે, ખુશ રાખવા નહીં; ખુશ રહેવા માટે તો સભાનપણે મહેનત કરવી પડે.