કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૧ / ૫૩
સભ્યતા કેટલી મહાન છે તે તેના મંદિરો કે કવિતાઓથી નહીં, પણ તે કેટલી ઊર્જા વાપરી શકે છે તેનાથી નક્કી થાય છે. આ વિચાર છે કાર્દાશેવ સ્કેલનો. ૧૯૬૪માં સોવિયેત ખગોળશાસ્ત્રી નિકોલાઈ કાર્દાશેવે આ માપદંડ રજૂ કર્યો હતો.
જીવન કોઈ સુંવાળો રસ્તો નથી, ખાડાટેકરાવાળો કાચો માર્ગ છે. આ નિયમ સીધો અને સપાટ છે: ગમે તે થાય, અટકવાનું નથી. રસ્તો બંધ થાય તો બાજુમાંથી નીકળો, ઝડપ ઘટે તો ધીમા ડગલે ચાલો, પણ ઊભા રહીને રડવાનું બંધ કરો.
કોઈ તમારું પ્રેઝન્ટેશન સાંભળીને હસીને માથું ધુણાવે, એટલે એ તમારા પર પૈસા લગાવશે એવું માનવાની ભૂલ ન કરતા. વેપારની દુનિયામાં મીઠો આવકાર મફત મળે છે, ચેકબુક સરળતાથી ખૂલતી નથી. સાચો રસ અને માત્ર ઔપચારિક નમ્રતા વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે.
કોઈ પણ સંસ્થા કે વ્યવસાયમાં દરેક ખુરશી સરખી હોતી નથી. કેટલાક હોદ્દા એવા હોય છે જ્યાં બેઠેલી વ્યક્તિ સહેજ પણ નબળી પડે તો આખો પાયો હચમચી જાય. આ નિર્ણાયક સ્થાનોને 'કી સીટ' કહેવામાં આવે છે.
કોઈ એક શહેરમાં અફવા ફેલાય કે પ્રાણીસંગ્રહાલયમાંથી ખૂંખાર દીપડો છટકી ગયો છે. લોકો ઘરના બારી-બારણાં બંધ કરી દે છે. શેરીઓમાં સન્નાટો છવાઈ જાય છે. લાકડીઓ લઈને ટોળાં નીકળે છે. હકીકતમાં કોઈ દીપડો ભાગ્યો જ નથી હોતો.
અર્થશાસ્ત્ર વર્ષો સુધી માનતું રહ્યું કે માણસ માત્ર પોતાનો સ્વાર્થ જોતો ગણતરીબાજ રોબોટ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે. ગેમ થિયરીમાં એક વિચાર છે, જેને દયાનું સંતુલન કહે છે.
કોઈપણ તાલીમ કે શિબિર પછી લોકો તાળીઓ પાડે એટલે પ્રોગ્રામ સફળ થઈ ગયો? બિલકુલ નહીં. અમેરિકન પ્રોફેસર ડોનાલ્ડ કર્કપેટ્રિકે ૧૯૫૯માં કોઈપણ શીખવાની પ્રક્રિયાને માપવા માટે ચાર પગથિયાં આપ્યાં. પહેલું: રિએક્શન—લોકોને મજા આવી કે નહીં?
કોઈ પણ વ્યવસ્થા જેટલી સીધી અને સરળ, એટલી જ એ વધુ ટકાઉ. માણસનો સ્વભાવ ઊંધો છે. એને લાગે છે કે વાત ગૂંચવાયેલી હોય તો જ વજનદાર ગણાય. આ ભ્રમ પર સીધો કુહાડો મારતો નિયમ એટલે કિસ સિદ્ધાંત: 'કીપ ઇટ સિમ્પલ, સ્ટુપિડ'. અર્થ સાવ ચોખ્ખો છે.
માણસ પાસે માહિતીનો પહાડ હોય છે, પણ અમલ શૂન્ય હોય છે. શું કરવું જોઈએ તે બધાને ખબર છે, પણ કરતો કોઈ નથી. આ અંતરને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'નોઇંગ-ડુઇંગ ગેપ' કહે છે. પુસ્તકો વાંચવાથી કે સેમિનારોમાં બેસવાથી બ્રહ્મજ્ઞાન મળી જતું નથી.
લંડનમાં કાળી ટેક્સી ચલાવવી એ માત્ર સ્ટીઅરિંગ ફેરવવાની નોકરી નથી, તપસ્યા છે. ત્યાંના ડ્રાઇવરે પચ્ચીસ હજાર ગલીઓ, હજારો લેન્ડમાર્ક અને ટૂંકામાં ટૂંકો રસ્તો ગોખ્યા વગર લાયસન્સ મળતું નથી. આ અઘરી પરીક્ષાને અંગ્રેજો 'ધ નોલેજ' કહે છે.
સિદ્ધિ અને સંતોષ એક સિક્કાની બે બાજુ નથી. મોટા ભાગના લોકો આખી જિંદગી દોડ્યા પછી ખાલી હાથે ઊભા રહે છે. પૈસા મળે છે તો પરિવાર તૂટી જાય છે, હોદ્દો મળે છે તો રાતની ઊંઘ ઊડી જાય છે. કવાન શબ્દ આ વિસંગતતાનો જવાબ છે.
તર્ક જ્યારે થાકીને બેસી પડે, ત્યારે સમજણની શરૂઆત થાય છે. બૌદ્ધ ઝેન પરંપરામાં એક વિચિત્ર સાધન છે: કોઆન. આ કોઈ સીધો સવાલ નથી, જેના ચાર વિકલ્પો હોય. આ એક એવો કોયડો છે જેનો તાર્કિક જવાબ જ શક્ય નથી.
કોઈપણ વસ્તુ કે માણસ પર એક વાર ચબરખી ચોંટાડી દો, એટલે મગજ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આપણે પેકેટની અંદર શું છે તે જોતા નથી, બહાર છાપેલો સિક્કો વાંચીને સંતોષ માની લઈએ છીએ. આ લેબલનો કાયદો છે.
શરીરવિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ છે. તમે દોડો કે મહેનત કરો એટલે લોહીમાં લેક્ટિક એસિડ વધે. જ્યારે હવામાં ઓક્સિજન ઓછો હોય, ત્યારે શરીર વધુ ઝડપથી થાકવું જોઈએ અને લેક્ટેટનું પ્રમાણ આકાશ આંબી જવું જોઈએ.
આપણે હકીકત જોઈને સીધા નિર્ણય પર નથી પહોંચતા. વચ્ચે એક સીડી ચડી જઈએ છીએ. મગજ પળવારમાં અમુક માહિતી પસંદ કરે છે, તેના પર પોતાની માન્યતાઓ થોપે છે, તારણ કાઢે છે અને આક્રમક પગલું ભરી લે છે.
આપણે ત્યાં અતિરેકની પૂજા થાય છે. કાં તો માણસ કંજૂસ હોય, કાં તો બરબાદીની હદે ઉડાઉ. સ્વીડન પાસે આ બંને ચરમસીમાઓ વચ્ચેનો એક સચોટ શબ્દ છે: લાગોમ. એનો સાદો અર્થ થાય છે—ન બહુ ઓછું, ન બહુ વધારે; બરાબર માપનું. આ ત્યાગ નથી.
તમે રસ્તા પર ગાડી ચલાવતા દસ લોકોને પૂછો: તમારું ડ્રાઇવિંગ કેવું છે? નવ જણા છાતી ઠોકીને કહેશે કે સરેરાશ કરતાં સારું. ગણિતની રીતે આ અસંભવ છે. બધા લોકો સરેરાશથી ઉપર હોઈ જ ન શકે. પણ મગજ એક મીઠો ભ્રમ પાળે છે.
જ્યાં અજવાળું પથરાયેલું હોય ત્યાં જ સત્ય શોધવાની માનસિક આળસ એટલે લેમ્પલાઇટ સમસ્યા. રાતના અંધારામાં તમારી ચાવી ક્યાંક દૂર ખોવાઈ ગઈ છે, પણ તમે રસ્તાના થાંભલા નીચે ઊભા રહીને શોધો છો.
આપણા મગજમાં વિચારોનો આખો દરિયો ઘૂઘવતો હોય છે, પણ હોઠ બહાર માત્ર થોડાં ટીપાં જ નીકળે છે. અનુભૂતિ અતિશય જટિલ છે. લાગણીઓ પાસે હજાર રંગો છે. છતાં આપણે તેને બોલવા માટે શબ્દોના સાંકડા ખાનામાં પરાણે ઠાંસી દઈએ છીએ.
કશું કર્યા વગર સતત વ્યસ્ત દેખાવું એ એક કળા છે. આજના કોર્પોરેટ જગતમાં આ કળાને એક નામ મળ્યું છે. મૂળ શબ્દ કાલ્પનિક પાત્રોના રોલ-પ્લેમાંથી આવ્યો છે, જ્યાં લોકો માત્ર સૈનિક કે રાજા હોવાનો વેશ ભજવે છે. નોકરીમાં પણ ઘણા લોકો આ જ કરે છે.
બલ્બ આખા રૂમને અજવાળે છે, પણ કાગળ બાળી શકતો નથી. લેસર એક નાનકડા બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય છે અને સ્ટીલની ચાદર પણ કાપી નાખે છે. આ ભૌતિકશાસ્ત્ર નથી, આપણી માનસિક ક્ષમતાનું સત્ય છે.
તમે કોણ છો? આ સવાલનો જવાબ આપતી વખતે મોટા ભાગના લોકો પોતાની ઓળખ ભૂલી જાય છે. તેઓ પોતાના નામ પાછળ કંપનીનું નામ જોડી દે છે. 'હું ફલાણી બેંકમાંથી' કે 'હું ઢીંકણી આઇટી કંપનીનો વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ'.
જીવનની મોટાભાગની બાબતો અચાનક પૂરી થઈ જાય છે અને આપણને ખબર પણ નથી પડતી. તમે કોઈ દિવસ શેરીમાં ગિલ્લીદંડા રમ્યા હશો. તે દિવસ તમારા બાળપણની એ રમતનો છેલ્લો દિવસ હતો, પણ તે સાંજે તમને એ ભાન નહોતું. આ જ છે ‘લાસ્ટ ટાઈમ પ્રિન્સિપલ’.
તમે માનો છો કે આ દુનિયા હજારો વર્ષ જૂની છે. તમારા બાળપણના ફોટા છે, ઘરમાં જૂની પેટી છે, દેશનો ઇતિહાસ છે. પણ જો આખી સૃષ્ટિ ગયા મંગળવારે જ બની હોય તો?
પહેલા પહોંચનાર હંમેશાં જીતે છે એવો એક જૂનો વહેમ છે. બિઝનેસ અને જીવનમાં લોકો માને છે કે જે પહેલો કૂદકો મારે એ જ બાજી મારે. પણ મગજનો એક બીજો નિયમ છે જેને લેટ-મુવર હ્યુરિસ્ટિક કહી શકાય.
પહેલાં કૂદી પડો, પછી તરીને શીખી લઈશું. આજના બિઝનેસ જગતમાં આ મંત્ર બહુ લોકપ્રિય છે. આ શબ્દાવલી કોઈ એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કે જાણીતા પુસ્તકે સત્તાવાર રીતે ઘડી નથી. પણ સિલિકોન વેલીથી લઈને મુંબઈના કો-વર્કિંગ સ્પેસ સુધી આ વાયરો ફેલાયેલો છે.
માનવજાતનો સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે ભવિષ્ય ભૂતકાળની ઝડપે જ બદલાશે. આપણું મગજ સીધી રેખામાં વિચારે છે. એક ડગલું, બે ડગલાં, ત્રણ ડગલાં. પણ કુદરત અને ટેકનોલોજી ઘાતાંકીય રીતે દોડે છે. એક, બે, ચાર, આઠ, સોળ.
કુદરતમાં કશું મફત મળતું નથી અને કોઈ હિસાબ અધૂરો રહેતો નથી. આ કોઈ સંતવાણી નથી, કુદરતનો નક્કર વહીવટ છે. અમેરિકન વિચારક રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સને ૧૮૪૧માં પોતાના પ્રસિદ્ધ નિબંધમાં આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો હતો.
દુનિયામાં કોઈ પણ ક્ષમતા બધામાં સરખી વહેંચાયેલી નથી હોતી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, પણ આંકડાશાસ્ત્રની સાદી વાસ્તવિકતા છે. મોટા ભાગના માણસો સામાન્ય હોય છે. તેઓ બરાબર વચ્ચે ઊભા રહે છે, જેને આપણે સરેરાશ કહીએ છીએ.
ઉત્સાહ સારો છે, પણ સતત નવો ઉત્સાહ એ રોગ છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે સમાજ દર સોમવારે એક નવો આદેશ, નવો પ્રોજેક્ટ કે નવું મિશન બહાર પાડે છે, ત્યારે લોકો કામ કરવાનું બંધ નથી કરતા, તેઓ ગંભીરતા ગુમાવી બેસે છે.
માણસ જન્મજાત આળસુ પ્રાણી છે. એને મોટો ધ્યેય આપો તો પણ એ રસ્તો એવો જ શોધશે જ્યાં પરસેવો સૌથી ઓછો વળે. આ કોઈ ચારિત્ર્યની ખામી નથી, જૈવિક સત્ય છે. મગજ શરીરની ઊર્જા બચાવવા માટે સતત શોર્ટકટ શોધે છે.
પ્રાચીન લોકકથાઓમાં એક રહસ્ય વારંવાર આવે છે: જો તમે કોઈ રાક્ષસ, જાદુગર કે અદ્રશ્ય શક્તિનું સાચું નામ જાણી લો, તો તમારી પાસે તેને વશ કરવાની સત્તા આવી જાય છે. આ વિચાર માત્ર ફેન્ટસી નવલકથાઓ પૂરતો સીમિત નથી.
આપણું મગજ આળસુ છે. એને અંધાધૂંધી ગમતી નથી. સામે કોઈ વિચિત્ર કે અધૂરું ચિત્ર આવે ત્યારે આપણી આંખો જાતે જ ખાલી જગ્યાઓ પૂરી દે છે. જટિલ બાબતને તોડીને એ સૌથી સરળ, સુમેળભર્યા આકારમાં ગોઠવી લે છે.
કોઈ વિચાર, ફેશન કે વાઈરસ આખી દુનિયામાં ફેલાય ત્યારે ભીડ કામ નથી કરતી. શરૂઆત હંમેશાં થોડાક જ લોકો કરે છે. માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાની જાણીતી ચોપડી ‘ધ ટિપિંગ પોઈન્ટ’માં આ વિચાર મુક્યો.
દુનિયામાં ચમત્કારો નથી બનતા, માત્ર ગણિત કામ કરે છે. લાખોમાં એક વાર બનતી અસંભવ ઘટના જો અચાનક તમારી સામે બને, તો આપણે તેને ઈશ્વરીય સંકેત કે અગમ્ય રહસ્ય માની લઈએ છીએ. પરંતુ આંકડાશાસ્ત્ર આ ભ્રમ તોડે છે.
દુનિયામાં બદમાશો કરતા મૂર્ખાઓ વધુ નુકસાન કરે છે. ચોર ચોરી કરે ત્યારે તેનો ખુદનો કંઈક ફાયદો થાય છે. બદમાશ પોતાના નફા માટે બીજાનું નુકસાન કરે છે. પણ મૂર્ખ માણસ એક અનોખું પ્રાણી છે.
કોઈ માણસ કામ નથી કરતો ત્યારે સમાજ એને સીધો આળસુ કહી દે છે. આ સૌથી સહેલું લેબલ છે. સામેવાળાને દોષિત ઠેરવો અને હાથ ખંખેરી નાખો. હકીકત જુદી છે. સાયકોલોજિસ્ટ ડેવોન પ્રાઈસે આ વહેમને ઉઘાડો પાડ્યો છે. એમના મતે કોઈ મૂળભૂત રીતે આળસુ હોતું નથી.
બે ફેરા ન કરવા પડે એટલે માણસ એક જ વારમાં બધું ઊંચકી લેવાની જીદ કરે છે. હાથમાં ચાર થેલીઓ લટકતી હોય, બગલમાં બોક્સ દબાવેલું હોય અને મોઢામાં ચાવી પકડી હોય. પરિણામ જાણીતું છે. દાદરા ચડતાં પગ લથડે છે, થેલીઓ તૂટે છે અને સામાન વેરવિખેર થઈ જાય છે.
કોઈ માણસ ખરેખર કુશળ છે એટલે આપણે તેને આગેવાન માનીએ છીએ, કે પછી એ આપણા મગજમાં પહેલેથી પડેલી નેતાની કલ્પના જેવો દેખાય છે એટલે? આ સવાલ મનોવિજ્ઞાનમાં બહુ જૂનો છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં રોબર્ટ લોર્ડ નામના સંશોધકે આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો.
કોઈપણ બોસ પોતાની આખી ટીમને એકસરખી નજરે જોતો નથી. આ કડવું સત્ય છે, પણ વ્યવહારિક હકીકત છે. નેતા અને તેના દરેક સાથીદાર વચ્ચેનો સંબંધ વ્યક્તિગત હોય છે. દરેક ટીમમાં બે જૂથ આપોઆપ રચાઈ જાય છે: 'ઇન-ગ્રૂપ' અને 'આઉટ-ગ્રૂપ'.
નેતા બનવું એટલે આગળ ઊભા રહેવું કે પાછળ રહીને ધક્કો મારવો? આ સવાલ નવો નથી, પણ આજના મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં તેને 'લીડરશિપ્સ પેરાડોક્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ કયા લેખકે કે કયા પુસ્તકમાં કર્યો તે સ્પષ્ટ નથી.
કોઈ તમને પૂછે કે તમે ચોરી કરવાનું ક્યારે બંધ કર્યું? આ પ્રશ્ન સાંભળીને જ માણસ ફસાઈ જાય. તમે 'ગઈકાલે' કહો કે 'ક્યારેય નહીં', બંને જવાબોમાં તમે ચોર સાબિત થાઓ છો. આ છે દોરવણીભર્યા પ્રશ્નનો તર્કદોષ.
તમે આજે કંઈક નવું શીખો અને તેનો ઉપયોગ છ મહિના પછી કરવાનો હોય, તો મગજ તે જ્ઞાનને કચરાપેટીમાં પધરાવી દેશે. આ કોઈ આળસ નથી, મનુષ્યના મગજની કુદરતી રચના છે. શિક્ષણ અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગ વચ્ચે જેટલો સમયગાળો વધારે, તેટલો જ ખર્ચ અને મહેનત વ્યર્થ.
કોઈ યોજના ઊંધી વળે ત્યારે આપણી પાસે બે જ રસ્તા હોય છે: શરમથી મોઢું સંતાડવું અથવા છાતી ઠોકીને કહેવું કે આ તો શીખવાનો એક કિસ્સો હતો. કોર્પોરેટ જગતે નિષ્ફળતાની વ્યાખ્યા બદલી નાખી છે.
માણસ પોતાની જાતને શું માને છે? મોટા ભાગના લોકો પાસે એક જડબેસલાક લેબલ તૈયાર હોય છે: 'હું હિસાબમાં કાચો છું', 'મારાથી ટેકનોલોજી ન શીખાય' અથવા 'હું તો માત્ર કલાકાર છું'. આ માન્યતા તમારા વિકાસની કબર ખોદી નાખે છે.
તમે જે બાબતમાં ઉસ્તાદ બની જાઓ છો, તે જ બાબત ભવિષ્યમાં તમારા પતનનું કારણ બને છે. આ એક વિચિત્ર સચ્ચાઈ છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક કળા, વિચાર કે પદ્ધતિ પૂરેપૂરી શીખી લે છે, ત્યારે તેનું મગજ એ જ જૂના ઢાંચામાં કેદ થઈ જાય છે.
કોઈ તમને દોઢ કલાક ભાષણ આપે તો બે અઠવાડિયા પછી તમને એમાંથી માંડ ૫ ટકા યાદ રહે છે. તમે પોતે પુસ્તક વાંચો તો કદાચ ૧૦ ટકા પલ્લે પડે. પણ જો તમે એ જ વાત કોઈ બીજાને શીખવો, તો ૯૦ ટકા મગજમાં જડાઈ જાય છે. આ માળખાને દુનિયા 'લર્નિંગ પિરામિડ' કહે છે.
કંપનીઓ દર વર્ષે લાખો રૂપિયા તાલીમ પાછળ ખર્ચે છે. સેમિનાર પૂરો થાય એટલે કર્મચારીઓ એક ફોર્મ ભરે છે—ચા-નાસ્તો સારો હતો, વક્તા પ્રભાવશાળી હતા, સ્લાઇડ્સ સરસ હતી. મેનેજમેન્ટ ખુશ થઈ જાય છે કે કામ પૂરું થયું.
તમે કેટલું જાણો છો તે હવે મહત્ત્વનું નથી. તમે કેટલી ઝડપે નવું શીખી શકો છો અને જૂનું ભૂલી શકો છો, બધો ખેલ એનો છે. આ ક્ષમતાને આધુનિક મેનેજમેન્ટની ભાષામાં લર્નિંગ વેલોસિટી કહે છે. જ્ઞાનનો સંગ્રહ કરવો એ જૂની માનસિકતા છે.
મોટા ભાગના માણસો આખી જિંદગી એક જ ભ્રમમાં જીવી નાખે છે: 'હું રોજ કામ કરું છું, એટલે હું રોજ બહેતર બની રહ્યો છું.' આ જૂઠ છે. અનુભવ અને આવડત વચ્ચે સીધો સંબંધ નથી.