ભાષા સંકોચન સિદ્ધાંત

આપણા મગજમાં વિચારોનો આખો દરિયો ઘૂઘવતો હોય છે, પણ હોઠ બહાર માત્ર થોડાં ટીપાં જ નીકળે છે. અનુભૂતિ અતિશય જટિલ છે. લાગણીઓ પાસે હજાર રંગો છે. છતાં આપણે તેને બોલવા માટે શબ્દોના સાંકડા ખાનામાં પરાણે ઠાંસી દઈએ છીએ. આ સિદ્ધાંતનું મૂળ સત્ય આ જ છે: ભાષા એક અત્યંત સાંકડી નળી છે. માણસ જે અનુભવે છે, વિચારે છે અને સમજે છે, તે સમગ્ર વાસ્તવિકતા ભાષાના મર્યાદિત માળખામાં પ્રવેશતાં જ ચપટી થઈને સંકોચાઈ જાય છે.

આ વિચાર ભાષાશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનના સમકાલીન ચિંતનમાંથી આવે છે. માણસની આંતરિક ચેતના પાસે અસીમ ઊંડાણ છે. આપણી સ્મૃતિઓ, સૂક્ષ્મ ડર અને ગૂઢ ઇચ્છાઓ બહુપરિમાણીય હોય છે. પણ જ્યારે આપણે તેને સામેવાળી વ્યક્તિ આગળ મૂકવા જઈએ, ત્યારે શબ્દોની મર્યાદા વચ્ચે આવે છે. દરેક વિચારને વ્યાકરણના સીધા પાટા પર દોડાવવો પડે છે. પરિણામે વિચારનો અડધો આત્મા રસ્તામાં જ ખરી પડે છે. સંચાર થાય છે ખરો, પણ ખોટ ખાઈને.

આ વાતનું સૌથી મોટું નુકસાન રોજિંદા જીવનમાં ઊભી થતી ગેરસમજ છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે જે બોલાયું તે જ આખું સત્ય હતું. સામેવાળાએ શબ્દ પકડ્યો, પણ પાછળનો ભાવ ચૂકી ગયો. લેખિત ઈમેલ કે વોટ્સએપ મેસેજમાં આ સંકોચન બમણું ઘાતક બને છે. તમે ગુસ્સો નહોતો કર્યો, માત્ર એક તથ્ય મૂક્યું હતું; પણ વાચકના મગજમાં એ શબ્દો અહંકાર બનીને અથડાયા.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. એક તેજસ્વી પ્રોડક્ટ મેનેજર પાસે પ્રોડક્ટની નવી ડિઝાઇનનો અદ્ભુત પ્લાન છે. એના મનમાં યુઝરની નાની-નાની આદતોની આખી ફિલ્મ ચાલે છે. પણ સોમવારની મીટિંગમાં જ્યારે તે પાવરપોઇન્ટ સ્લાઇડ ખોલે છે, ત્યારે બોલે છે: 'આપણે યુઝર એન્ગેજમેન્ટ ૧૫ ટકા વધારવું પડશે.' પેલી મૂળ કળા અને ઊંડી સમજ આ એક સૂકા આંકડા અને કોર્પોરેટ ભાષામાં સંકોચાઈને મરી ગઈ. ટીમના કોડર્સ માત્ર એક બટનનો રંગ બદલીને બેસી ગયા.

વાસ્તવિકતા વિશાળ છે અને શબ્દકોશ હંમેશાં નાનો પડે છે. જો તમે માત્ર સામેવાળાના બોલેલા અક્ષરો જ સાંભળતા હશો, તો તમે સંબંધો અને વ્યવસાય બંનેમાં છેતરાશો. અસલી વાત શબ્દોની વચ્ચેની ખાલી જગ્યામાં સંતાયેલી હોય છે.

જે માણસ બધું જ બોલી શકવાનો દાવો કરે છે, એણે ક્યારેય ઊંડાણપૂર્વક વિચાર્યું જ નથી.