લેમ્પલાઇટ સમસ્યા

જ્યાં અજવાળું પથરાયેલું હોય ત્યાં જ સત્ય શોધવાની માનસિક આળસ એટલે લેમ્પલાઇટ સમસ્યા. રાતના અંધારામાં તમારી ચાવી ક્યાંક દૂર ખોવાઈ ગઈ છે, પણ તમે રસ્તાના થાંભલા નીચે ઊભા રહીને શોધો છો. પૂછવામાં આવે તો તમે સાચો જવાબ આપો છો કે ચાવી અહીં નથી પડી, પણ અહીં લાઈટ સારી છે એટલે અહીં શોધું છું. આ કોઈ મૂર્ખ માણસની એકલી વાર્તા નથી, પણ વિચારશીલ સમાજની સૌથી મોટી મર્યાદા છે. આપણે જે સરળતાથી મપી શકાય છે અથવા જે નજર સામે દેખાય છે, તેને જ આખું સત્ય માની બેસીએ છીએ. અસલ સવાલ અંધારામાં છૂપાયેલો રહી જાય છે.

આ વિચારને ફિલસૂફ એ.સી. ગ્રેઇલિંગે ૨૦૨૧ના પોતાના પુસ્તક 'ધ ફ્રન્ટિયર્સ ઓફ નોલેજ'માં સ્પષ્ટ સ્વરૂપે મૂક્યો. વિજ્ઞાન, અર્થશાસ્ત્ર કે રોજિંદી તપાસમાં આપણી નજર માત્ર ઉપલબ્ધ સાધનો અને ડેટાની મર્યાદામાં જ ફરે છે. જ્યાં અજવાળું પહોંચતું નથી તે વિસ્તાર આપણી સમજણની બહાર રહી જાય છે. જૂની લોકકથા જેવો આ કટાક્ષ આધુનિક દુનિયાની સચોટ વાસ્તવિકતા છે. લોકો સમસ્યાનું નિરાકરણ ત્યાં શોધે છે જ્યાં શોધવું સહેલું છે, નહીં કે જ્યાં ખરેખર મુશ્કેલી પડી છે.

આ આદત આખી સિસ્ટમને પાંગળી કરી નાખે છે. કોર્પોરેટ ઓફિસ હોય કે સરકાર, બધાને એવા આંકડા જોઈએ છે જે એક્સેલ શીટમાં ગોઠવાઈ જાય. કર્મચારીની આંતરિક પ્રામાણિકતા કે ઉત્સાહ માપી શકાતો નથી, એટલે મેનેજર ફક્ત લૉગ-ઇનનો સમય માપીને સંતોષ માને છે. પરિણામ એ આવે છે કે જે માપી શકાય છે તે જ અગત્યનું બની જાય છે, અને જે સાચે જ મહત્ત્વનું છે તે દૃષ્ટિબહાર ફેંકાઈ જાય છે. આંધળા માણસને અરીસો આપવા જેવી આ ચેષ્ટા આખરે મોટા નુકસાન તરફ દોરી જાય છે.

આનું સૌથી ઉઘાડું ઉદાહરણ આપણું બોલિવૂડ છે. જ્યારે કોઈ મોટી ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ધૂળ ચાટે છે, ત્યારે ફિલ્મમેકરો કારણ ક્યાં શોધે છે? સોશિયલ મીડિયાના ટ્રેન્ડ્સ, યુટ્યુબના વ્યૂઝ અને ઇન્સ્ટાગ્રામના ફોલોઅર્સમાં. તેઓ એવા એલ્ગોરિધમ અને ડેટા પાછળ દોડે છે જે સ્ક્રીન પર સ્પષ્ટ દેખાય છે. એમને લાગે છે કે ગીત ટ્રેન્ડિંગ હતું એટલે પબ્લિક આવશે જ. પણ ફિલ્મ કેમ પીટાઈ ગઈ? કારણ કે વાર્તામાં જીવ નહોતો, અભિનય નિર્જીવ હતો અને સંવાદો બોગસ હતા. આ મૂળિયાં સમજવા માટે ઊંડા અંધારામાં ઊતરવું પડે, પણ નિર્માતા થાંભલાની લાઈટ નીચે ઇન્સ્ટાગ્રામ લાઇક્સ ગણીને પોતાની જાતને છેતરે છે.

અજવાળા નીચે બેસીને જૂઠ શોધવું સહેલું છે, પણ સત્ય હંમેશાં અંધારા ખૂણામાં જ લપાઈને બેઠું હોય છે.