લેક વોબેગોન અસર

તમે રસ્તા પર ગાડી ચલાવતા દસ લોકોને પૂછો: તમારું ડ્રાઇવિંગ કેવું છે? નવ જણા છાતી ઠોકીને કહેશે કે સરેરાશ કરતાં સારું. ગણિતની રીતે આ અસંભવ છે. બધા લોકો સરેરાશથી ઉપર હોઈ જ ન શકે. પણ મગજ એક મીઠો ભ્રમ પાળે છે. માણસ પોતાની બુદ્ધિ, આવડત અને નૈતિકતાને હંમેશાં દુનિયાની સરેરાશ કરતાં ચડિયાતી માને છે. આ માનસિક પક્ષપાતને મનોવિજ્ઞાનમાં 'લેક વોબેગોન અસર' અથવા ભ્રામક શ્રેષ્ઠતા કહે છે.

આ નામ અમેરિકન રેડિયો હોસ્ટ ગેરીસન કિલરના કાલ્પનિક ગામ 'લેક વોબેગોન' પરથી પડ્યું. એ ગામની ખાસિયત એવી હતી કે ત્યાંના બધા જ બાળકો સરેરાશ કરતાં હોંશિયાર હતા. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ખ્યાલ જૂનો છે, પણ આ મજાકિયા નામે એ જબ્બર લોકપ્રિય બન્યો. ૧૯૯૦ના દાયકામાં સંશોધકોએ સાબિત કર્યું કે મોટાભાગના પ્રોફેસરો પોતાને બાકીના કરતાં વધુ સારા શિક્ષક માને છે અને મોટાભાગના વેપારીઓ પોતાને અન્યો કરતાં વધુ પ્રામાણિક ગણે છે. આપણને આપણી ખામીઓ ઝાંખી દેખાય છે અને બીજાની સ્પષ્ટ.

આ ભ્રમ માણસને ખુશ રાખે છે, પણ પ્રગતિ અટકાવી દે છે. જ્યારે કોઈ માને કે પોતે સરેરાશ કરતાં આગળ છે, ત્યારે એ સુધરવાનું બંધ કરી દે છે. ભૂલોનું ઠીકરું નસીબ કે સિસ્ટમ પર ફોડે છે. આ અહંકાર વ્યક્તિગત વિકાસ માટે ઝેર સમાન છે.

ભારતીય રમતગમતમાં, ખાસ કરીને કુસ્તી કે બેડમિન્ટન જેવા ઓલિમ્પિક રમતોના અખાડામાં, આ રોગ અવારનવાર દેખાય છે. તાલુકા કે જિલ્લા સ્તરે બે મેડલ જીતેલો કુસ્તીબાજ માની લે છે કે પોતે દેશના સરેરાશ પહેલવાનો કરતાં ઘણો ચડિયાતો છે. કોચ જ્યારે ભૂલ બતાવે ત્યારે એનું ધ્યાન બહારની પરિસ્થિતિઓ પર હોય છે. રાષ્ટ્રીય ટ્રાયલ્સમાં જ્યારે સાચો મુકાબલો થાય ત્યારે ભોંય પટકાય છે. સ્થાનિક સ્તરે બધા પોતાને સવાશેર માને છે, પણ ઓલિમ્પિકનું મેદાન આંકડાઓનું છે, અભિપ્રાયોનું નહીં.

દર્પણ સાચું બોલે ત્યારે માણસ ઘણીવાર લાઇટિંગ ખરાબ હોવાનું બહાનું કાઢે છે.