કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૨ / ૫૩
કામ કરવું અને કામ શીખવું એ બે અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના લોકો આખી જિંદગી માત્ર પર્ફોર્મન્સ ઝોનમાં વિતાવી દે છે. ત્યાં ભૂલ કરવાની છૂટ નથી હોતી. પરિણામ તરત બતાવવું પડે છે. શીખવાનું ક્ષેત્ર જુદું છે.
માણસ બોલે છે કંઈક અને વિચારે છે સાવ જુદું. સંબંધો કે સંસ્થાઓ આ જૂઠના પાયા પર જ તૂટે છે. 'ધ ફિફ્થ ડિસિપ્લિન' પુસ્તકમાં પીટર સેંગે આ રોગ પકડવા માટે એક સરળ કવાયત આપી છે: કાગળના બે ભાગ પાડો. જમણી બાજુ એ લખો જે તમે મીટિંગમાં મોઢેથી બોલ્યા.
હાડકાં તોડીને ઊંચાઈ વધારવી એ કોઈ મધ્યયુગીન યાતના નથી, આજના જમાનાનો કાયદેસર મેડિકલ ધંધો છે. આ પ્રક્રિયાનું મૂળ નામ ડિસ્ટ્રેક્શન ઓસ્ટિઓજીનેસિસ છે. પગના મુખ્ય હાડકાંને સર્જિકલ રીતે કાપવામાં આવે છે. પછી તેમાં મેટલ રોડ અને સ્ક્રૂ ફિટ થાય છે.
મોટા માણસોની મીટિંગો મોટા ભાગે જૂઠ્ઠાણાંની પરેડ હોય છે. બોસ બોલે છે, બાકીના ડોકાં ધુણાવે છે. જે બોલકા છે તે આખી મીટિંગ ચોરી જાય છે, અને જે હોશિયાર છે તે ચૂપચાપ ડાયરીમાં લીટા દોરે છે.
કોઈ પણ જીવંત વ્યવસ્થા સમય જતાં આપમેળે સરળ નથી બનતી. એ ગૂંચવાય છે. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની મીર લેહમેને ૧૯૭૪માં સોફ્ટવેર ઉત્ક્રાંતિના નિયમો આપ્યા હતા.
આપણે આપણી પોતાની ખોપરીની અંદર સતત જીવીએ છીએ. આપણા વિચારો, સંવેદનાઓ, ડર અને યોજનાઓ આપણને અતિશય ગહન અને ગૂઢ લાગે છે. પણ સામે ઊભેલી વ્યક્તિ? આપણને હંમેશાં એમ જ લાગે છે કે તેના મગજમાં બહુ સપાટ અને છીછરા વિચારો ચાલે છે.
કેટલાક લોકોને શાંતિ પચતી નથી. બધું સમૂસૂતરું ચાલતું હોય ત્યારે એમનો જીવ અકળાય છે. કોઈ મુશ્કેલી ન હોય તો એ નવી મુસીબત જાતે શોધી લાવે છે. આ માનસિક બીમારી નથી, એક ચાલબાજી છે: 'લેટ્સ હેવ અ પ્રોબ્લેમ ટેન્ડન્સી'.
પાણી ગમે ત્યાંથી વહે, આખરે પોતાની સપાટી શોધી લે છે. આ પ્રકૃતિનો ભૌતિક નિયમ છે. માણસની મહત્ત્વાકાંક્ષા, ધનદોલત અને અહંકાર પણ આ જ રીતે વર્તે છે. વ્યવસાયિક જગતમાં અને વ્યક્તિગત જીવનમાં આને સપાટીનો નિયમ કહી શકાય.
ડિક્શનરીમાં શબ્દો કેવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે? પહેલા અક્ષરથી. જો પહેલો અક્ષર સરખો હોય, તો જ બીજો જોવાનો. બીજો સરખો હોય, તો ત્રીજો. આ જ સિદ્ધાંત જ્યારે માણસ પોતાના નિર્ણયોમાં વાપરે ત્યારે તેને આ નિયમ કહેવાય છે.
જ્યારે ટેકનોલોજી એટલી આગળ વધી જાય કે અસલી અને નકલી વચ્ચેનો ભેદ પારખવો અશક્ય બને, ત્યારે સૌથી વધુ ફાયદો કોને થાય? ઈમાનદાર માણસને નહીં, જૂઠ્ઠાને. આ વિચાર કાયદાના વિદ્વાનો રોબર્ટ ચેસ્ની અને ડેનિયલ સિટ્રોને ૨૦૧૮ના સંશોધનપત્રમાં મૂક્યો હતો.
શાળામાં રિસેસ પડે ત્યારે સામાન્ય રીતે મેદાનમાં દેકારો મચી જાય. બધા દોડે, બૂમો પાડે અને હાંફી જાય. પણ લાઈબ્રેરી રિસેસ તદ્દન ઊલટી ચીજ છે. આ એવો વિરામ છે જ્યાં કોઈ ઘોંઘાટ નથી, માત્ર શાંતિ છે.
ઓફિસનું કામ કે ભણવાનો ભાર માપવો સહેલો છે. ટાઈમટેબલ જોઈને ગણતરી થઈ જાય કે આજે કેટલા કલાક કામ કર્યું. પણ ખરી થાક માત્ર કમ્પ્યુટર કે ચોપડી સામે બેસવાથી નથી લાગતી.
જિંદગી સીધી લીટીમાં ચાલતી ટ્રેન નથી. આપણે ધારીએ છીએ કે કરિયર, લગ્ન, ઘર અને રિટાયરમેન્ટ એક પછી એક સ્ટેશનની જેમ લાઈનમાં આવશે. પણ અચાનક પાટા ઊખડી જાય છે.
સમાજ તમને સફળ જોવા માંગે છે, પણ અમુક હદ સુધી જ. તમે પ્રગતિ કરો ત્યાં સુધી લોકો તાળીઓ પાડશે. તમે જો વધારે પડતા આગળ નીકળી ગયા, તો એ જ લોકો અકળાવા લાગશે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સીમાને ‘લાઇકેબિલિટી લિમિટ’ કહે છે.
કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે અડધો કલાક વાત કર્યા પછી તમારા મનમાં પહેલો વિચાર શું આવે છે? મોટા ભાગના લોકો માની લે છે કે સામેવાળો કંટાળી ગયો હશે. આપણે બોલવામાં કોઈ ભૂલ કરી દીધી, આપણી મજાક ફાલતુ હતી કે આપણો સ્વભાવ સામેવાળાને જરાય ન ગમ્યો.
આપણે જે વ્યક્તિને ગમાડીએ છીએ, તેની વાત માનવાની શક્યતા બમણી થઈ જાય છે. આ કોઈ રહસ્ય નથી, માનસશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. તર્ક કે આંકડા પછી આવે છે, પહેલાં ચેહરો અને વર્તન ગમે છે.
માનવ મગજ સીધી રેખામાં વિચારે છે. એક ડઝન કેળાંના સાઠ રૂપિયા હોય તો બે ડઝનના એકસો વીસ થાય. આ ગણિત આપણને સહેલું લાગે છે. તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે વાસ્તવિક દુનિયા સીધી રેખામાં ચાલતી નથી.
જૂના જમાનામાં સમાજ પથ્થર જેવો ઘન હતો. નોકરી આખી જિંદગીની રહેતી, લગ્ન સાત જન્મોનાં ગણાતાં અને ઓળખ અડગ રહેતી. આજના યુગની વાસ્તવિકતા પાણી જેવી વહી જતી છે. કોઈ આકાર કાયમી નથી.
બધાને ધરતીકંપથી ડર લાગે છે, પણ ઘરની દીવાલોમાં તિરાડ નાની ઊધઈ પાડે છે. ધંધાકીય જગતમાં 'મોટો વિઘ્નકર્તા' એટલે આખી ઇન્ડસ્ટ્રીને એક ઝાટકે બદલી નાખતી ક્રાંતિ. સ્માર્ટફોન આવ્યો અને કેમેરા કંપનીઓ ખતમ થઈ ગઈ. એ મોટો ફટકો હતો.
કોઈપણ વસ્તુ ખરીદવી એ માત્ર અડધી લડાઈ છે. તમે પૈસા ચૂકવીને વસ્તુ ઘરમાં લાવ્યા, એ મોટો સોદો છે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને મોટો નિર્ણય કહેવાય. પણ ખરીદ્યા પછી દરરોજ સવારે એ વસ્તુ વાપરવી કે કબાટમાં ધૂળ ખાવા દેવી, એ સાચો ફેંસલો છે.
મોટા સમુદ્રમાં એક સામાન્ય જીવ બનીને રહેવું કે નાના ખાબોચિયામાં શાસક બનવું? માણસ હંમેશાં પોતાની સરખામણી આસપાસના સીમિત કુંડાળા સાથે કરે છે. જ્યારે તમે નબળા કે સામાન્ય લોકોની વચ્ચે હોવ છો, ત્યારે તમારી જાતને મહાન માનો છો.
કેટલાક માણસો જિંદગીભર દોડવાની તૈયારી જ કરતા રહે છે, ક્યારેય ટ્રેક પર પગ મૂકતા નથી. તેઓ હંમેશાં કંઈક મોટું કરવાના રસ્તે હોય છે.
દુનિયા અરાજક છે. ગમે ત્યારે ગમે તે અકસ્માત સર્જાય છે. સામાન્ય માણસ આ અણધારી અંધાધૂંધી સહન કરી શકતો નથી. તેને માનવું છે કે કોઈક તો છે જે પડદા પાછળથી આખી પૃથ્વીની દોરી સંભાળી રહ્યું છે. આ લાચારીમાંથી કાવતરાંની વાર્તાઓ જન્મે છે.
મગજ પાસે પ્રોસેસિંગની મર્યાદિત શક્તિ છે. ધ્યાન ક્યાં ભટકશે અને ક્યારે એકાગ્ર રહેશે, તેનો સીધો સંબંધ મગજ પરના ભાર સાથે છે. આ વિચાર બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિક નિલી લાવીએ ૧૯૯૫માં આપ્યો.
દરિયામાં લોબસ્ટર એટલે કે ઝીંગા પકડવાનું પાંજરું એક વિચિત્ર આકારનું હોય છે. તેનું મોં પહોળું હોય છે, પણ અંદર જવાનો રસ્તો ક્રમશઃ સાંકડો થતો જાય છે. એક વાર શિકાર તળિયે પહોંચ્યો પછી બહાર નીકળવાનો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી.
સમુદ્રના તળિયે વસતા લોબ્સ્ટર એટલે કે ઝીંગા જેવા જીવો અંદરોઅંદર લડે છે. એક જીતે છે, બીજો હારે છે. જીતનાર લોબ્સ્ટરની નર્વસ સિસ્ટમમાં સેરોટોનિન વધે છે. તેની છાતી ફૂલે છે, તે આક્રમક બને છે. હારનાર સંકોચાઈ જાય છે, ખૂણામાં ભરાઈ રહે છે.
કોઈ પણ તાળું ગમે તે ચાવીથી ઊઘડતું નથી. ચાવીના ખાંચા અને તાળાની આંતરિક રચના વચ્ચે મિલિમીટરનો પણ મેળ ન પડે તો તાળું જિદ્દી બનીને બેસી રહે છે. બાયોકેમિસ્ટ્રીમાં આને 'લોક એન્ડ કી મોડેલ' કહેવાય છે. ઈ.સ.
કોરોનાના લોકડાઉન દરમિયાન તમે બરાબર શું કર્યું હતું? તારીખો યાદ કરો. કયો મહિનો ક્યારે પૂરો થયો? મોટા ભાગના લોકો પાસે આ સવાલોનો કોઈ ચોક્કસ ઉત્તર નથી. એ બે વર્ષ જાણે કેલેન્ડરમાંથી ગાયબ થઈ ગયા છે.
માણસને જીવવા માટે શાતા કે સુખ નથી જોઈતું, અર્થ જોઈએ છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે કહ્યું કે માણસ વાસના અને આનંદ પાછળ ભાગે છે. આલ્ફ્રેડ એડલરે કહ્યું કે માણસ સત્તા અને વર્ચસ્વ શોધે છે. પણ વિયેનાના મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે આ બંનેને ફગાવી દીધા.
બ્રિટનમાં શાળાની બહાર હાથમાં મોટો ગોળ ‘સ્ટોપ’ બોર્ડ લઈને ઊભેલા માણસને લોલીપોપ મેન કહે છે. એનું કામ ટ્રાફિક રોકીને બાળકોને રસ્તો ઓળંગાવવાનું છે. તે વાહન બનાવતો નથી, રસ્તો બનાવતો નથી, અને ટ્રાફિકના નિયમો પણ ઘડતો નથી.
કોઈ મુશ્કેલીમાં ફસાયેલું હોય ત્યારે સફેદ ઘોડા પર સવાર થઈને પહોંચી જવું, એક જ ઝાટકે બધું ઠીક કરી દેવું અને પછી લોકો આપણી આરતી ઉતારે તેવી અપેક્ષા રાખવી—આ માનસિકતાને લોન રેન્જર ફેન્ટસી કહે છે. માણસ પોતાની જાતને કોઈ ફિલ્મી તારણહાર માની બેસે છે.
માણસ ટોળામાં રહેતું પ્રાણી છે, પણ આજના શહેરોએ તેને એકલો પાડી દીધો છે. આ એકલતા માત્ર માનસિક દર્દ નથી, મૂડીવાદ માટેનો સોનેરી અવસર છે.
સ્વાર્થી હોવું ખરાબ ગણાય છે. સમાજ આપણને બાળપણથી ત્યાગ અને પરોપકારના પાઠ ભણાવે છે. પણ માણસ મૂળભૂત રીતે પોતાનું ભલું ઇચ્છે છે, એ કુદરતી સત્ય છે. સેથ ગોડિને આ વિચારને એક નવો વળાંક આપ્યો છે. એમણે આને દીર્ઘકાલીન સ્વાર્થ કહ્યો.
માણસ વહેલો મરી જાય તો તેના આશ્રિતો ભૂખે મરે. આ જૂનો ડર છે, જેનો ઉકેલ લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સ છે. પણ જો માણસ ધાર્યા કરતાં ઘણું વધારે જીવી જાય તો? આ સવાલમાંથી જન્મે છે દીર્ઘાયુનું જોખમ.
આપણે સામાન્ય રીતે આવતી કાલ કે આવતા વર્ષ સુધીનું જ વિચારીએ છીએ. લોંગટર્મિઝમ કહે છે કે આપણી ખરી નૈતિક જવાબદારી આવતી સદીઓ અને સહસ્રાબ્દીઓ પ્રત્યે છે. જે માણસો હજુ જન્મ્યા જ નથી, તેમનું અસ્તિત્વ પણ આપણા જેટલું જ મૂલ્યવાન છે.
તમે કોણ છો? તમારો અસલ સ્વભાવ કયો? મોટા ભાગના લોકો માને છે કે તેઓ પોતે પોતાની ઓળખ ઘડે છે. આ સરાસર વહેમ છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ હોર્ટન કુલીએ ૧૯૦૨માં એક ધારદાર વાત કહી હતી: માણસ પોતાની જાતને સીધી રીતે ક્યારેય જોતો નથી.
શાળામાં દર વર્ષે વર્ગ બદલાય ત્યારે શિક્ષક પણ બદલાઈ જાય છે. લૂપિંગ આ જૂની પદ્ધતિને ઉલટાવી નાખે છે. અહીં શિક્ષક એક જ ધોરણ પૂરતો સીમિત નથી રહેતો. તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓની બેચ સાથે આગળ વધે છે.
પ્રતિભા કોઈ અમીર ઘરમાં જ જન્મે એવો કુદરતનો કોઈ નિયમ નથી. પણ પૈસો અને અનુકૂળ સંજોગો વગરની પ્રતિભા ક્યાંય પહોંચતી નથી. આ સાદી છતાં કડવી હકીકતનું નામ છે ‘લોસ્ટ આઈન્સ્ટાઈન્સ’.
તમારી ઓફિસ કે પ્રોજેક્ટમાં કેટલા માણસો અચાનક ગાયબ થઈ જાય તો આખું કામ ઠપ્પ થઈ જાય? આ સવાલનો સીધો જવાબ એટલે લોટરી ફેક્ટર. જૂના જમાનામાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો આને 'બસ ફેક્ટર' કહેતા—એટલે કે જો આ કોડર બસ નીચે આવી જાય તો કંપનીનું શું થાય?
કરોડો લોકો લોટરીની ટિકિટ ખરીદે છે. કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિ, ધારો કે તમે પોતે, પહેલો નંબર જીતો તેની સંભાવના શૂન્ય બરાબર છે. પણ કોઈક તો જીતવાનું જ છે તેની સંભાવના સો ટકા છે. લોટરી ભ્રમણા આ બે વાતો વચ્ચે થતી બુદ્ધિની ગૂંચવણ છે.
ગણિતશાસ્ત્ર કહે છે કે લોટરી જીતવાની શક્યતા શૂન્ય બરાબર છે. છતાં માણસ ટિકિટ ખરીદે છે. આ માત્ર નસીબ અજમાવવાની રમત નથી, મગજની જૂની નબળાઈ છે.
બ્રાન્ડ અને લવમાર્ક વચ્ચેનો ફરક સમજવો સહેલો છે. બ્રાન્ડ આદર મેળવે છે, પણ લવમાર્ક અંધ પ્રેમ મેળવે છે. બ્રાન્ડની ખરીદી મગજથી થાય છે, જ્યારે લવમાર્ક તર્કની પેલે પાર જતી વફાદારી ઊભી કરે છે. સાદી પ્રોડક્ટ માત્ર ઉપયોગિતા આપે છે.
આંકડાશાસ્ત્ર ક્યારેક એવા જૂઠાણાં બોલે છે જે સાંભળીને તબીબો પણ ચોંકી ઊઠે. સિત્તેરના દાયકામાં સંશોધક જેકોબ યેરુશલ્મીએ એક વિચિત્ર વાત નોંધી.
મોટા ભાગના લોકો સાંભળતા નથી. તેઓ માત્ર સામેવાળાનો અવાજ બંધ થવાની રાહ જુએ છે, જેથી પોતાનો જવાબ ફેંકી શકાય. પોતાના અહંકારને બાજુ પર મૂકીને, અંદરનો ઘોંઘાટ શમાવીને સાચું શું છે તે ગ્રહણ કરવાની આંતરિક નમ્રતા એટલે 'લોવલી લિસનિંગ'.
સવારે ઊઠીને અરીસા સામે ઊભા રહીને દસ વાર બોલવું: બ્રહ્માંડ મારા પક્ષમાં છે, બધું મારા ભલા માટે જ થાય છે. આનું નામ લકી ગર્લ સિન્ડ્રોમ. વર્ષ ૨૦૨૨માં ટિકટોક પર આ શબ્દ વાઇરલ થયો. પશ્ચિમના ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્લુએન્સર્સે આ જૂની વાઇન નવી બોટલમાં વેચી.
નવી ટેકનોલોજી આવશે એટલે બધા બેકાર થઈ જશે, આ માન્યતા સદીઓ જૂની છે અને અર્થશાસ્ત્રમાં તેને એક જાણીતી ભ્રમણા ગણવામાં આવે છે. ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં ઇંગ્લેન્ડમાં નેડ લડ નામના કાલ્પનિક નેતાના નામે કાપડ વણનારા કારીગરોએ મશીનો તોડી પાડ્યાં હતાં.
જિંદગી ગણિતના સીધા સરવાળા જેવી નથી ચાલતી. આપણે માનીએ છીએ કે રોજેરોજ થોડું કામ કરીશું એટલે રોજ થોડો બદલો મળશે. આ એક ભ્રમ છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં પરિણામો ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિથી નથી આવતા, પણ વાદળ ફાટવાની જેમ ત્રાટકે છે.
માણસ જરૂરિયાત માટે ખરીદે ત્યારે તે બુદ્ધિ વાપરે છે, પણ જ્યારે તે પ્રતિષ્ઠા ખરીદવા નીકળે ત્યારે તર્ક ગાયબ થઈ જાય છે. 'લક્ઝરી કન્ઝમ્પશન ઇફેક્ટ્સ' એ કોઈ એક પુસ્તકની શોધ નથી, પણ આધુનિક ગ્રાહક મનોવિજ્ઞાનનો જાણીતો અભ્યાસ છે.
કંપનીના ચોપડા સુંદર દેખાય એટલે ધંધો સારો જ હોય એવું નથી હોતું. આંકડાઓની માયાજાળ ઊભી કરીને નફો વધારી બતાવવાની કળા જૂની છે. હિસાબની આ ચાલબાજી પકડવા માટે એક ગણિત વપરાય છે, જેને ‘એમ-સ્કોર’ કહે છે. અહીં ‘એમ’ એટલે મેન્યુપ્યુલેશન.
માણસનું મગજ પથ્થરનાં હથિયારો બનાવવા કે જંગલી જાનવરોથી બચવા માટે આટલું મોટું નથી થયું. આ મગજ પોતાના જ માણસો સાથે રમત રમવા માટે વિકસ્યું છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં વાનરશાસ્ત્રી રિચાર્ડ બર્ન અને એન્ડ્રુ વ્હાઇટને આ વિચાર આગળ ધપાવ્યો હતો.