જૂઠાનો નફો

જ્યારે ટેકનોલોજી એટલી આગળ વધી જાય કે અસલી અને નકલી વચ્ચેનો ભેદ પારખવો અશક્ય બને, ત્યારે સૌથી વધુ ફાયદો કોને થાય? ઈમાનદાર માણસને નહીં, જૂઠ્ઠાને. આ વિચાર કાયદાના વિદ્વાનો રોબર્ટ ચેસ્ની અને ડેનિયલ સિટ્રોને ૨૦૧૮ના સંશોધનપત્રમાં મૂક્યો હતો. જો વિડીયો કે ઓડિયો આસાનીથી બનાવટી બનાવી શકાતા હોય, તો ગુનેગાર પકડાય ત્યારે સીધું કહી શકે કે આ પુરાવો જ નકલી છે. જૂઠું બોલનારને શંકાના વાતાવરણમાંથી જે અણધાર્યો ફાયદો મળે છે, તે આ નફો છે.

આ માત્ર ડીપફેક કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની વાત નથી. આ મનોવિજ્ઞાનની રમત છે. જ્યારે સમાજમાં એમ સ્થાપિત થઈ જાય કે કોઈ પણ વાત ઉપજાવી કાઢી શકાય છે, ત્યારે સાચું બોલનાર પરથી પણ ભરોસો ઊઠી જાય છે. ભ્રષ્ટ માણસને હવે પોતાનો બચાવ કરવાની જરૂર નથી રહેતી. તેણે માત્ર એક જ વાત ફેલાવવાની હોય છે: ‘આ બધું તો મને બદનામ કરવાનું કાવતરું છે.’ સત્યનું વજન ઘટી જાય એટલે બદમાશ આપોઆપ મુક્ત થઈ જાય છે.

ધારો કે એક સહકારી બેંકનો લોન મેનેજર લાંચ લેતા ઝડપાય છે. એજન્ટ સાથે કમિશન નક્કી કરતી તેની ઓડિયો ક્લિપ બજારમાં વાયરલ થઈ જાય છે. પહેલાંના જમાનામાં આવો પુરાવો આવે એટલે માણસ ચૂપચાપ રાજીનામું મૂકી દેતો. હવે એ મેનેજર છાતી ઠોકીને સોસાયટીના વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં મેસેજ મૂકે છે: ‘આ મારો અવાજ નથી, વિરોધીઓએ કોમ્પ્યુટરથી સોફ્ટવેર વાપરીને અવાજ ઊભો કર્યો છે.’ ગ્રાહકો પણ મૂંઝાઈ જાય છે. લોકો માની લે છે કે ટેકનોલોજીના જમાનામાં કશું નક્કી ન કહેવાય. મેનેજર આરામથી નોકરી ચાલુ રાખે છે.

સત્યને મારવા માટે હવે જૂઠાણું સાબિત કરવાની જરૂર નથી પડતી. માત્ર બજારમાં એટલી શંકા વેરી દો કે સામાન્ય માણસ નક્કી જ ન કરી શકે કે શું સાચું છે. જે ક્ષણે બધું જ બનાવટી લાગવા માંડે, તે ક્ષણે ખરી ચોરી કરનાર માણસ વટભેર છૂટી જાય છે.

દુનિયામાં જ્યારે નકલી ચીજોનો પૂર આવે છે, ત્યારે અસલી ચોર સૌથી મોટો મુત્સદ્દી બનીને ફરે છે.