વધતી જટિલતાનો લેહમેન નિયમ

કોઈ પણ જીવંત વ્યવસ્થા સમય જતાં આપમેળે સરળ નથી બનતી. એ ગૂંચવાય છે. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની મીર લેહમેને ૧૯૭૪માં સોફ્ટવેર ઉત્ક્રાંતિના નિયમો આપ્યા હતા. તેમાંનો આ બીજો નિયમ છે: જો કોઈ સિસ્ટમ બદલાતી રહે અને તેને જાણીજોઈને સાદી રાખવાની સતત મહેનત ન થાય, તો તેની જટિલતા વધતી જ જાય છે. જૂની ભૂલો પર નવા થીંગડાં મરાય છે. મૂળ ઢાંચો ઢંકાઈ જાય છે. અંતે આખી સિસ્ટમ પોતાના જ બોજ નીચે લકવાગ્રસ્ત બની જાય છે.

આ વાત માત્ર કમ્પ્યુટર કોડ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ માનવ સંસ્થાઓ, અદાલતી કાયદાઓ અને માહિતીના નેટવર્કનો સાર્વત્રિક રોગ છે. શરૂઆતમાં બધું સ્પષ્ટ અને પારદર્શક હોય છે. પછી દરેક નવી સમસ્યા ઉકેલવા એક વધારાનો નિયમ, એક નવી શાખા કે એક નવું ફીચર ઉમેરાય છે. જૂનું કશું કચરાપેટીમાં જતું નથી. પરિણામે સરળ વહીવટ અટપટો બની જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે અનુભવ સાથે તંત્ર પરિપક્વ બને છે. લેહમેન કહે છે કે પરિપક્વતાના નામે સિસ્ટમ માત્ર ગૂંચવાય છે. તેને સરળ રાખવા માટે ઊર્જા ખર્ચવી પડે છે. જો તમે એ ન કરો, તો જટિલતા આપોઆપ વધશે. બગાડ કુદરતી છે, સુધારણા સભાન પ્રયાસ છે.

આપણા ભારતીય વૉટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર આ રોગ સાક્ષાત દેખાય છે. શરૂઆતમાં વૉટ્સએપ માત્ર બે મિત્રો વચ્ચે સીધા મેસેજ મોકલવાનું સાધન હતું. સ્વચ્છ, સરળ અને તાજું. પછી તેમાં મોટા ગ્રૂપ્સ આવ્યા, પછી ફોરવર્ડ્સ, પછી સ્ટેટસ, પછી પેમેન્ટ્સ અને હવે અઢળક ચેનલો. આજે સરેરાશ ગુજરાતીના ફોનમાં હજારો અણગમતા સંદેશાનો ઢગલો છે. સત્ય અને અફવાનું એવું જાળું ગૂંથાઈ ગયું છે કે એક સાદો સાચો સમાચાર શોધવા પાંચ અફવાઓ ઉખેડવી પડે છે. મૂળ સંવાદ ક્યાંક ગૂંગળાઈ ગયો અને નકામો કચરો સ્થાયી બની ગયો.

સિસ્ટમ સુધારવાનો સૌથી સસ્તો ભ્રમ એમાં કશુંક નવું ઉમેરવાનો છે; ખરી તાકાત નકામું કાપી નાખવામાં છે.