શીખવાની ઓળખ

માણસ પોતાની જાતને શું માને છે? મોટા ભાગના લોકો પાસે એક જડબેસલાક લેબલ તૈયાર હોય છે: 'હું હિસાબમાં કાચો છું', 'મારાથી ટેકનોલોજી ન શીખાય' અથવા 'હું તો માત્ર કલાકાર છું'. આ માન્યતા તમારા વિકાસની કબર ખોદી નાખે છે. શીખવાની ઓળખ એટલે એવી માનસિકતા, જ્યાં માણસ પોતાને જડ પથ્થર નહીં પણ સતત ઘડાતી માટી માને છે. અહીં તમારો અહંકાર એ વાતમાં નથી હોતો કે તમને બધું આવડે છે, પણ એ વાતમાં હોય છે કે તમે નવું શીખવાની તાકાત ધરાવો છો.

આ વિચાર ડેવિડ કોલ્બ અને એલિસ કોલ્બે તેમના અનુભવજન્ય શિક્ષણના સંશોધનમાં વિસ્તારપૂર્વક મૂક્યો. સ્ટેન્ટન વર્થમ જેવા વિદ્વાનોએ પણ તેના પર કામ કર્યું છે. મૂળ વાત સીધી છે. જ્યારે તમે કોઈ નિષ્ફળતાનો સામનો કરો છો, ત્યારે તમે પોતાને મૂર્ખ માનીને બેસી જાવ છો કે પછી એમ વિચારો છો કે આ એક નવો પાઠ હતો? જો તમારી ઓળખ એક જીજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થી તરીકેની હશે, તો જીવનનો દરેક આંચકો તમારા માટે ડેટા બની જશે, અપમાન નહીં.

આપણે ત્યાં વડીલો અને વ્યવસાયીઓ અહંકારના પાંજરામાં પુરાઈ જાય છે. એકવાર ઉંમર ચાલીસ વટાવે એટલે નવું સ્વીકારતાં શરમ આવે છે. 'હવે અમારે શું શીખવાનું?' આ સવાલ અનુભવનો નથી, માનસિક આળસનો છે. જે માણસ શીખવાની ક્ષમતાને પોતાની ઓળખ બનાવી લે છે, તે ક્યારેય અપ્રસ્તુત થતો નથી. તેને નવું સોફ્ટવેર વાપરતાં ડર નથી લાગતો અને કોઈ નાની ઉંમરના માણસ પાસેથી સવાલ પૂછતાં સંકોચ થતો નથી.

આપણા દેશના મંદિર-ટ્રસ્ટો અને નવરાત્રિ મંડળો જુઓ. સાઠ વર્ષ જૂના એક ટ્રસ્ટી કિરીટભાઈ દર વર્ષે ઉત્સવનું આયોજન જૂની પદ્ધતિથી કરતા. લાઉડસ્પીકરથી લઈને દર્શનની લાઈનો સુધી બધું અંધાધૂંધ ચાલતું. જ્યારે નવી પેઢીએ ક્યૂ-મેનેજમેન્ટ એપ અને ડિજિટલ પાસની વાત કરી, ત્યારે કિરીટભાઈએ 'અમે જિંદગી કાઢી નાખી' કહીને નકારી ન દીધું. તેમણે વટ બાજુ પર મૂકીને મોબાઈલ હાથમાં લીધો, પોતે બેસીને એપ સમજી અને આખી વ્યવસ્થા ઓનલાઈન કરાવી. તેમણે પોતાની જાતને માત્ર પૂજ્ય વડીલ ન ગણ્યા, એક શીખનાર ગણ્યા.

મોટા ભાગના લોકો પોતાની જૂની આવડતના સિંહાસન પર બેસીને સડી જાય છે. તેમને ડર હોય છે કે અજાણ્યા ક્ષેત્રમાં પગ મૂકતાં જ તેમનો દરજ્જો ઘટી જશે. સત્ય એ છે કે જેને શીખવાની ભૂખ નથી, તે જીવતો હોવા છતાં મ્યુઝિયમનો શો-પીસ બની જાય છે.

જે માણસ ભૂલ સુધારીને શીખવા તૈયાર છે, તે ક્યારેય ઘરડો થતો નથી; બાકીના તો ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે જ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.