શીખવાનો કડવો અનુભવ

કોઈ યોજના ઊંધી વળે ત્યારે આપણી પાસે બે જ રસ્તા હોય છે: શરમથી મોઢું સંતાડવું અથવા છાતી ઠોકીને કહેવું કે આ તો શીખવાનો એક કિસ્સો હતો. કોર્પોરેટ જગતે નિષ્ફળતાની વ્યાખ્યા બદલી નાખી છે. નુકસાનને નુકસાન કહેવાને બદલે તેને સુંદર પેકિંગમાં મૂકીને ‘લર્નિંગ એક્સપિરિયન્સ’ નામ આપી દેવામાં આવે છે. આ શબ્દ કોઈ એક વ્યક્તિએ નથી ઘડ્યો, પણ છેલ્લાં થોડાં દાયકાઓમાં આધુનિક બિઝનેસ અને સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાંથી ઊભરીને ઓફિસોના રોજિંદા શબ્દભંડોળમાં ઘૂસી ગયો છે. વિચાર સીધો છે: પરિણામ ધાર્યું ન આવ્યું હોય, પણ પ્રક્રિયામાંથી નવું ડહાપણ મળ્યું.

આ વિચાર ઉપયોગી પણ છે અને ખતરનાક પણ. ઉપયોગી એટલા માટે કે જે માણસ ભૂલ સ્વીકારે નહીં, એ ક્યારેય નવો પ્રયોગ ન કરે. પ્રગતિ હંમેશાં ગોબાં ખાઈને જ થાય છે. પણ તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આ શબ્દ બહાનું બની જાય. પોતાની ઘોર બેદરકારી કે આળસ ઢાંકવા માટે લોકો આ લેબલ લગાવી દે છે. એક જ ખાડામાં ત્રણ વાર પડો અને દરેક વખતે કહો કે મને નવો અનુભવ થયો, તો એ ડહાપણ નથી પણ નિર્ભેળ મૂર્ખામી છે. શીખવું ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે બીજી વાર જૂની ભૂલનું પુનરાવર્તન ન થાય.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની સ્ટાર્ટઅપ સંસ્કૃતિમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. ધારો કે એક યુવાન ફાઉન્ડર રોકાણકારો પાસેથી ૫૦ કરોડ રૂપિયા લાવ્યો. પ્રોડક્ટ બનાવવામાં ગ્રાહકની કોઈ જરૂરિયાત સમજી નહીં, બસ ઓફિસમાં મોંઘા સોફા અને સોશિયલ મીડિયા પર જાહેરાતો પાછળ રૂપિયા ફૂંકી માર્યા. બે વર્ષમાં કંપની દેવાળું ફૂંકે છે. મીટિંગમાં ફાઉન્ડર ઠંડે કલેજે પ્રેઝન્ટેશન બતાવીને કહે છે કે કંપની ભલે બંધ થઈ, પણ આ આખી મુસાફરી અમારા માટે એક મહાન શીખવાનો અનુભવ રહ્યો. રોકાણકારો માથું કૂટે છે. જે ભૂલ દસ લાખ રૂપિયામાં સમજાઈ જવી જોઈતી હતી, એના માટે તમે કરોડોનું બળતણ વાપર્યું.

અનુભવ ત્યારે જ મૂલ્યવાન બને છે જ્યારે એની કિંમત ચૂકવનાર પોતે એમાંથી શિસ્ત શીખે. બીજાના પૈસે કે કંપનીના ભોગે લીધેલો અનુભવ ડહાપણ નથી, મફતનો પ્રવાસ છે. અસફળ થવું ગુનો નથી, પણ અણઘડ યોજનાને સુંદર શબ્દો પાછળ સંતાડવી એ બૌદ્ધિક અપ્રમાણિકતા છે.

નુકસાન થયા પછી એને ‘અનુભવ’ કહી દેવો સહેલો છે, અસલ હિંમત તો એ સ્વીકારવામાં છે કે આપણે અણસમજુ હતા.