નેતાની માનસિક છાપ

કોઈ માણસ ખરેખર કુશળ છે એટલે આપણે તેને આગેવાન માનીએ છીએ, કે પછી એ આપણા મગજમાં પહેલેથી પડેલી નેતાની કલ્પના જેવો દેખાય છે એટલે? આ સવાલ મનોવિજ્ઞાનમાં બહુ જૂનો છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં રોબર્ટ લોર્ડ નામના સંશોધકે આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો. માણસના અર્ધજાગ્રત મનમાં એક અદ્રશ્ય ઢાંચો તૈયાર હોય છે કે સાચો લીડર કેવો હોવો જોઈએ—ઊંચો, ઘેરા અવાજવાળો, આક્રમક અને નિર્ણય લેવામાં એક સેકન્ડ પણ ન અચકાતો માણસ. જ્યારે વાસ્તવિક જીવનમાં કોઈ વ્યક્તિ આ માનસિક બીબામાં બરાબર બેસી જાય, ત્યારે આપણે આપોઆપ તેની પાછળ ચાલવા માંડીએ છીએ.

આ આખી રમત લાયકાતની નથી, પણ સપાટી પર દેખાતા લક્ષણોની છે. જો કોઈ માણસ શાંત હોય, ધીમેથી વાત કરતો હોય અને દરેક પાસાં વિચારીને બોલતો હોય, તો ભીડ તેને નબળો ગણીને બાજુ પર મૂકી દેશે. સામો માણસ જોરજોરથી બરાડા પાડીને ખોટો આત્મવિશ્વાસ વેચતો હોય, તો પણ મગજ તેને સ્વીકારી લે છે. કારણ કે આપણું મન વાસ્તવિક કામનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આળસુ છે. મનને તૈયાર પ્રોટોટાઇપ જોઈએ છે.

આ માનસિક પૂર્વગ્રહનો સૌથી મોટો ભોગ પ્રવાસ અને યાત્રામાં બને છે. ધારો કે સુરતથી વીસ પરિવારો ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ નીકળે છે. બસમાં બેસતાં જ એક પ્રવીણભાઈ આગળ આવે છે. અવાજ બુલંદ, ખાદીનો કડક ઝભ્ભો, હાથમાં ડાયરી અને બધાને સૂચનાઓ આપવાની રોફદાર શૈલી. આખો સંઘ માની લે છે કે આ જ આપણા મુખી. બીજી બાજુ પંકજભાઈ શાંતિથી બેઠા છે, જે હિમાલયના રસ્તાઓથી વાકેફ છે અને હવામાનનું ગણિત જાણે છે. પણ કોઈ એમની સામે જોતું નથી.

જ્યારે ઋષિકેશ આગળ ભયાનક ભૂસ્ખલન થાય છે અને રસ્તો બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રવીણભાઈનો રોફ ગાયબ થઈ જાય છે. તેઓ ધૂંધવાઈને બસના ડ્રાઈવર પર રાડો પાડવા માંડે છે. કટોકટીમાં ખોખલા આત્મવિશ્વાસનો રંગ ઊડી જાય છે. ત્યારે ચૂપચાપ બેઠેલા પંકજભાઈ સ્થાનિક પ્રશાસન સાથે વાત કરીને વૈકલ્પિક નાનો રસ્તો શોધી લાવે છે. આખી બસને હેમખેમ આગળ કાઢે છે. આપણે જેને નેતૃત્વ માનીએ છીએ તે ઘણીવાર માત્ર અભિનય હોય છે.

મોટો અવાજ અને કડક છાતી હોદ્દો અપાવી શકે, સંકટ પાર પાડવા માટે તો મગજ જ જોઈએ.