કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૧૯ / ૫૩
કલ્પના કરો કે એક એવી વિરાટ વાસ્તવિકતા તમારી સામે છે, જેને તમે એક જ નજરે જોઈ શકતા નથી. તમે તેના એકાદ ખૂણાને સ્પર્શી શકો છો, પણ આખો પિંડ ક્યારેય તમારી મુઠ્ઠીમાં આવતો નથી. આ વિચારને તત્વચિંતક ટિમોથી મોર્ટને ‘હાઈપરઓબ્જેક્ટ’ નામ આપ્યું.
વિસ્મૃતિ કુદરતનું વરદાન છે. માણસ ભૂલી શકે છે એટલે જ જીવી શકે છે. પણ કેટલાક લોકો માટે આ વરદાન અસ્તિત્વમાં જ નથી હોતું. આ સ્થિતિને હાઇપરથાઇમેસિયા કહે છે.
મેડિકલ વિજ્ઞાનમાં એક ટેકનિક છે. દર્દીને ભારે એનેસ્થેસિયા આપીને સાવ બેભાન નથી કરવાનો, પણ હિપ્નોસિસ અને હળવી દવાથી એવો શાંત રાખવાનો કે સર્જરીનું દર્દ ન વર્તાય. શરીર પર કાપો મુકાઈ રહ્યો હોય છતાં દર્દી હળવા સ્મિત સાથે સ્થિર સૂઈ રહે.
કેટલાક માણસો થાકતા જ નથી. દિવસના અઢાર કલાક કામ કરે, રાત્રે ચાર કલાક ઊંઘે અને સવારે ફરી એક નવા વિચાર સાથે મેદાનમાં કૂદી પડે. આ માત્ર ઉત્સાહ નથી, માનસિક સ્થિતિ છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'હાઇપોમેનિયા' કહેવાય છે.
ટાઇટેનિક જહાજ સપાટી પર તરતા બરફના ટુકડા સાથે અથડાયું નહોતું. એ પાણીની નીચે છુપાયેલા વિશાળ પહાડ સાથે અથડાયું હતું. સફર શાંત હતી, સંગીત વાગતું હતું અને અચાનક એક પળમાં બધું પલટાઈ ગયું.
સમુદ્રમાં તરતો હિમશિલાનો પર્વત માત્ર દસ ટકા દેખાય છે. બાકીનો નેવું ટકા હિસ્સો પાણીની નીચે છુપાયેલો હોય છે. આ માત્ર ભૂગોળ નથી, માનવજીવનનું સૌથી સચોટ સત્ય છે. આપણે દુનિયામાં જે ઘટનાઓ જોઈએ છીએ તે માત્ર સપાટી પર તરતો બરફનો ટુકડો છે.
નવા વિચારો શોધવા બેસો ત્યારે શરૂઆત સહેલી લાગે છે. પહેલો વિચાર તરત આવે. બીજો પણ આવી જાય. ત્રીજો પણ લગભગ તૈયાર જ હોય. પણ ચોથા કે પાંચમા વિચાર પછી અચાનક દિવાલ આવી જાય છે. મગજ સૂકા કૂવા જેવું થઈ જાય. અંદરથી અવાજ આવે કે બસ, હવે કશું નથી બચ્યું.
કંપનીઓને એક એવો માણસ જોઈએ છે જે ક્યારેય થાકે નહીં અને ક્યારેય ફરિયાદ પણ ન કરે. સવારે નવ વાગ્યે દાંત કાઢતો ઓફિસમાં પ્રવેશે, રાત્રે આઠ વાગ્યે લેપટોપ બંધ કરતી વખતે પણ એના ચહેરા પર એવો જ કૃત્રિમ સંતોષ છવાયેલો રહેવો જોઈએ.
આંકડા ક્યારેય આંસુ નથી લાવી શકતા. કોઈ અખબારમાં છપાય કે દુષ્કાળમાં પચાસ હજાર લોકો ભૂખે મરી ગયા, તો માણસ ચાની ચૂસકી લેતાં પાનું પલટાવી નાખશે.
કોઈ માણસ પોતાની જાતને પૂછ્યા વગર જ નક્કી કરી લે કે પોતે કોણ છે, ત્યારે આ અકસ્માત સર્જાય છે. તમે દુનિયા જોઈ નથી. બીજા કોઈ વિકલ્પો તપાસ્યા નથી. કોઈ અસમંજસ કે મંથનમાંથી પસાર થયા નથી. છતાં તમે એક લેબલ સ્વીકારી લીધું.
માણસ સત્ય શોધવા માટે મગજ નથી વાપરતો. એ પોતાની ઓળખ બચાવવા માટે તર્ક ઘડે છે. જ્યારે કોઈ નવો પુરાવો તમારી જ્ઞાતિ, ધર્મ, કુટુંબ કે રાજકીય જૂથની માન્યતા સામે સવાલ ઉઠાવે, ત્યારે તમારું મગજ એ પુરાવાને સમજવાને બદલે તેને ફગાવી દેવાનું કાવતરું રચે…
વિચાર શરીરમાં ગતિ પેદા કરે છે, ભલે તમારું એના પર કોઈ સભાન નિયંત્રણ ન હોય. મગજમાં ચાલતી કલ્પના સ્નાયુઓને આદેશ આપી દે છે અને શરીર આપમેળે હલનચલન કરવા માંડે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. વિજ્ઞાન આને આઇડિયોમોટર અસર કહે છે.
કોઈપણ વસ્તુ બનવા પાછળ ખરેખર કેટલો ખર્ચ થાય છે અને બજારમાં એના માટે તમારી પાસેથી કેટલા પડાવી લેવામાં આવે છે? આ બે આંકડા વચ્ચેના ગુણોત્તરને 'ઇડિયટ ઇન્ડેક્સ' કહેવાય.
માણસ બોલે છે કારણ કે એની પાસે કહેવા જેવું કંઈક છે, અથવા એ બોલે છે કારણ કે એ ચૂપ રહી શકતો નથી. આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.
એન્જિનિયરિંગમાં આ એક સાદો યાંત્રિક નિયમ છે. મલ્ટી-સિલિન્ડર એન્જિનમાં બધા સિલિન્ડર એકસાથે ભડકો નથી કરતા. દરેક સિલિન્ડર વચ્ચે ચોક્કસ સમય અને ખૂણાનું અંતર રાખવું પડે છે. એને ટેકનિકલ ભાષામાં ઇગ્નીશન ઇન્ટરવલ કહે છે.
પોતાના વિશે વાત કરતી વખતે 'હું' ન વાપરવું અને પોતાનું નામ લઈને ત્રીજા પુરુષમાં બોલવું, એનું નામ ઇલિઇઝમ. સાંભળવામાં આ વિચિત્ર કે અહંકારી લાગે. રોમન બાદશાહ જુલિયસ સીઝર પોતાના યુદ્ધો વિશે લખતી વખતે પોતાને સીઝર તરીકે જ સંબોધતો.
દુનિયામાં બે જાતના માણસો હોય છે. એક તે જે ઓરડામાં પ્રવેશે ત્યારે આસપાસના લોકોને નાના, તુચ્છ અને અદૃશ્ય બનાવી દે છે. ડેવિડ બ્રુક્સ આવા લોકોને ‘ડિમિનિશર’ કહે છે.
કશુંક વારંવાર જોવાથી કે વાંચવાથી એવું લાગે છે કે આપણે એમાં પારંગત થઈ ગયા. આ મનની સસ્તી છેતરામણી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘ઇલ્યુઝન ઓફ માસ્ટરી’ કહે છે. કોઈ કુશળ કારીગરને લાકડું છોલતો જોઈને તમને લાગે કે કામ સાવ સહેલું છે.
દરેક પેઢીને લાગે છે કે દુનિયા હવે ખાડામાં જઈ રહી છે. વડીલો કહેશે કે આજના જુવાનિયાઓમાં સંસ્કાર નથી રહ્યા, કોઈ માન આપતું નથી અને સમાજમાંથી ઈમાનદારી ખતમ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ સત્ય નથી, મગજનો એક ગંદો પક્ષપાત છે.
જ્યારે કોઈ વાર્તા એકદમ સુસંગત લાગે, ત્યારે મગજ તેને આપોઆપ સાચી માની લે છે. વિગતો એકબીજામાં બરાબર ગોઠવાઈ જાય એટલે આપણને લાગે છે કે આપણી આગાહી અચૂક છે.
માણસને લાગે છે કે લગામ એના હાથમાં છે. આ એક મીઠો, જોખમી વહેમ છે. પરિણામ તદ્દન અકસ્માત કે નસીબ પર નિર્ભર હોય, છતાં આપણું મગજ માની લે છે કે આપણી હોંશિયારીને કારણે બધું સમુંસૂતરું ચાલે છે.
દરેક માણસને અંદરખાને એક વહેમ હોય છે: હું સરેરાશ કરતાં ચડિયાતો છું. તમે કોઈ પણ ડ્રાઈવરને પૂછો કે તે કેવું ચલાવે છે, તો ૮૦ ટકા લોકો કહેશે કે તેઓ સરેરાશ કરતાં સારા છે. ગણિતશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ અશક્ય છે. અડધા લોકો તો સરેરાશથી નીચે જ હોવાના.
કોઈ અફવાને સો વાર સાંભળો એટલે મગજ તેને સ્વીકારી લે છે. આપણું ભેજું સત્ય શોધવામાં આળસુ છે. જે વાત વારંવાર કાન પર અથડાય, તે મગજને પરિચિત લાગે છે. પરિચિત લાગે એટલે તે આપોઆપ સાચી ભાસવા માંડે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઈલ્યુઝરી ટ્રુથ ઈફેક્ટ.
હોદ્દો બદલાય એટલે તમારો અવાજ આપોઆપ મોટો થઈ જાય છે. તમે સાધારણ વાત કરી રહ્યા હોવ, પણ સાંભળનારને એ હુકમ લાગે છે. આ વિચારને અમેરિકન રેસ્ટોરાં-ઉદ્યોગપતિ ડેની મેયરે પોતાના ૨૦૦૬ના પુસ્તક ‘સેટિંગ ધ ટેબલ’માં ‘ઈમેજિનરી મેગાફોન’ કહ્યો હતો.
કોઈ માણસ સફળ કેમ થયો તે સમજવું અઘરું છે. આપણું મગજ મહેનત કરવા માગતું નથી, એટલે એ સહેલો રસ્તો પકડે છે. જે જીતે છે, તેની આંધળી નકલ કરો. આ વર્તણૂકને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં સફળ લોકોની નકલ કરવાનો નિયમ કહે છે. માણસ જાત આ નિયમથી સદીઓથી શીખી છે.
કોઈ વિચાર કે સંસ્થા સાથે માણસ એટલી હદે જોડાઈ જાય કે પોતાના અસ્તિત્વ પછી પણ એ વળગણ જીવંત રાખવા મથે, તેને ‘અમર ચાહકો’ કહેવાય. આ કોઈ માનસશાસ્ત્રના પ્રોફેસરનો નિયમ નથી.
કોઈ એક માણસ આવીને કહે કે તેના કાકાએ રોજ સવારે કાચું લસણ ખાધું અને સો વર્ષ જીવ્યા, એટલે આખું ગામ લસણ ચાવવા માંડે છે. મગજ વાર્તા ભૂખ્યું છે. તેને સરેરાશ આંકડા કે પદ્ધતિસરના પુરાવા કરતાં રસદાર કિસ્સાઓ સાંભળવા વધુ ગમે છે.
ભવિષ્યમાં કંઈક મોટું બનશે ત્યારે આપણે કેવું અનુભવીશું? આપણું મગજ આ સવાલનો ઉત્તર આપતી વખતે હંમેશાં છેતરાય છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે કોઈ મોટી ખુશી આપણને આખી જિંદગી હવામાં રાખશે અને કોઈ મોટી આફત આપણને કાયમ માટે ભાંગી નાખશે.
તમે સત્ય જાણો છો. હકીકતો તમારી નજર સામે કાચ જેવી ચોખ્ખી છે. છતાં તમે એ વાતને નકારી કાઢો છો. શા માટે? કારણ કે જો તમે એ સત્ય સ્વીકારી લો, તો તમારે કાલે સવારે તમારી જિંદગી, તમારી આદતો કે તમારી વફાદારી બદલવી પડે.
તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમને માતૃભાષાના વ્યાકરણના નિયમો ગોખ્યા વગર કઈ રીતે આવડી ગયા? નાનપણમાં કોઈએ તમને કર્તા, કર્મ કે ક્રિયાપદની ચોપડી પકડાવી નહોતી. છતાં તમે સાચું બોલો છો.
તમે એક સાથે બધું જ મેળવી શકતા નથી. આ કોઈ સંતનું પ્રવચન નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી નિર્દય નિયમ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં આ વિચારને રોબર્ટ મન્ડેલ અને માર્કસ ફ્લેમિંગ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં મૂક્યો હતો.
તમે સફળ છો. ડિગ્રીઓ છે, બેંક બેલેન્સ છે, સમાજમાં વજન છે. છતાં અંદરથી સતત એક ફાળ પડે છે: ‘હું આ લાયક નથી. આ તો ભૂલથી મળી ગયું છે. કોઈક દિવસ મારો ઢાંકપિછોડો ખુલ્લો પડી જશે.’ પોતાની જ ક્ષમતા પરનો આ ઊંડો અવિશ્વાસ એટલે ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ.
આંખો ખુલ્લી હોય છતાં માણસ આંધળો બની શકે છે. કોઈ વસ્તુ તમારી નજર સામે જ ઊભી હોય, પૂરેપૂરી દેખાતી હોય, છતાં તમારું મગજ એની નોંધ સુધ્ધાં ન લે. આંખમાં કોઈ ખામી નથી, ચશ્માનો નંબર વધ્યો નથી. ખામી ધ્યાનની છે.
સમાજમાં બધા લોકો સમાન કમાણી કરતા નથી. આ કોઈ નવી શોધ નથી. ખરી મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે સૌથી ઉપર બેઠેલા થોડા લોકોની કમાણી આકાશ આંબી જાય અને તળિયે ઊભેલા બહુમતી વર્ગની આવક સ્થિર થઈ જાય. અર્થશાસ્ત્ર આ અંતરને 'ઇન્કમ ગેપ' કહે છે.
કોઈ એક બાબતમાં તમે સાવ કાચા હો, પણ બીજી કોઈ ચતુરાઈથી આખી ખામી ઢબૂરી દો. આ મોર્ડન ઓફિસ કલ્ચરનો છૂપો નિયમ છે. આ શબ્દ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો કે કોઈ મોટા પ્રોફેસરના નામે નોંધાયો નથી.
કોઈ કામ પૂરું ન થયું હોય ત્યારે મગજમાં એક વિચિત્ર ખંજવાળ ચાલ્યા કરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત પુસ્તકમાંથી સીધો નથી આવ્યો. કોઈ એક લેખકે આ નામ સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યું નથી. પણ વિચાર માણસના જૂના સ્વભાવ સાથે જોડાયેલો છે.
ક્રાંતિ માત્ર ભાષણોમાં રોમાંચક લાગે છે, વાસ્તવિકતામાં તે લોહી વહાવે છે અથવા તંત્રને તોડી નાખે છે. મોટો કૂદકો મારવાને બદલે એક પછી એક નાનું પગલું ભરીને આગળ વધવાની વ્યવહારુ પદ્ધતિ એટલે ઇન્ક્રીમેન્ટલિઝમ.
રોગ શરીરમાં પ્રવેશી ચૂક્યો હોય પણ દર્દીને પોતાને ખબર ન હોય. આ ગાળાને તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ’ કહે છે. સંક્રમણ લાગ્યાની ક્ષણથી માંડીને પહેલું લક્ષણ દેખાય ત્યાં સુધીનો સમય.
નવજાત બાળક નબળું હોય ત્યારે ડૉક્ટર તેને કાચની પેટીમાં રાખે છે. બહારની ધૂળ, વાયરસ કે આકરા તાપથી બચાવવા માટે. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ કાચા વિચારનું આવું જ છે.
શેરબજારમાં ઇન્ડેક્સ ફંડ ખરીદવાનો અર્થ બહુ સીધો છે. કોઈ એક કંપની પર દાવ ન લગાવો. બધી કંપનીઓ થોડી થોડી ખરીદી લો જેથી સરેરાશ નફો મળે અને મોટું નુકસાન ટળી જાય. પૈસા બચાવવા માટે આ ઉત્તમ વ્યૂહરચના છે.
તમે રસ્તો પહોળો કરો છો જેથી ટ્રાફિક ઘટે. પરિણામ શું આવે છે? ટ્રાફિક બમણો થઈ જાય છે. આ જાદુ નથી, આ અર્થશાસ્ત્ર અને નગરનિયોજનનો નિર્દય નિયમ છે જેને પ્રેરિત માંગ કહે છે. પુરવઠો વધારવાથી માંગ આપોઆપ પેદા થાય છે.
કોઈપણ જંગલમાં પ્રવેશતા પહેલાં રસ્તો ખબર ન હોય તો ભૂલા પડવાનું નક્કી છે. ધંધામાં પણ આવું જ થાય છે. મોટાભાગના લોકો માત્ર પોતાની પ્રોડક્ટ કે પોતાના સીધા હરીફને જ જુએ છે. પણ ખરી રમત પાછળ રમાતી હોય છે.
અનુભવ ઘણીવાર વિચારસરણીની જેલ બની જાય છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક ક્ષેત્રમાં દાયકાઓ વિતાવે છે, ત્યારે તેની પાસે જવાબો તો તૈયાર હોય છે, પણ નવા પ્રશ્નો પૂછવાની તાકાત મરી જાય છે.
જીવનમાં બે પ્રકારની રમતો ચાલે છે. એક સીમિત અને બીજી અનંત. સીમિત રમતમાં નિયમો નક્કી હોય છે, સમય નિશ્ચિત હોય છે અને છેલ્લે કોઈ એક જીતે છે ને બીજો હારે છે. ફૂટબોલ કે ચેસ સીમિત રમતો છે. અનંત રમતનો કોઈ છેડો નથી હોતો.
તાત્કાલિક વાહવાહી મેળવવા માટે લાંબા ગાળાનું દેવાળું ફૂંકવાની વૃત્તિ એટલે ઇન્ફ્લેશન બાયસ. અર્થશાસ્ત્રમાં આ મોટો સિદ્ધાંત છે. ૧૯૭૭માં ફિન કિડલેન્ડ અને એડવર્ડ પ્રેસ્કોટ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ આ વાત સાબિત કરી હતી.
તમે દરેક કર્મચારી કે નાગરિકના કાનમાં જઈને સાચો સંદેશો ફૂંકી શકતા નથી. કોઈ પણ મોટું સંગઠન હોય, ત્યાં સો ટકા લોકો સુધી સીધી માહિતી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ મૂર્ખામી છે. વિલ લાર્સને ૨૦૨૩માં આ વિચાર વ્યવસાયિક વિશ્વ સમક્ષ મૂક્યો હતો.
તોપો ફૂટ્યા વગર પણ રણમેદાન જીતી શકાય છે. સામેવાળાના મગજમાં શું માહિતી પહોંચે છે, તેના પર કબજો કરી લો એટલે લડાઈ પૂરી થઈ જાય. આ ખેલનું નામ છે ઇન્ફોર્મેશન વૉર. આ સાયબર હુમલો નથી, જેમાં કમ્પ્યુટર હેક થાય. અહીં માણસનું મગજ હેક થાય છે.
આપણે જાતને છેતરવામાં પાવરધા છીએ. આપણે કહીએ છીએ કે દુનિયામાં ટેલેન્ટ અને મહેનતની કિંમત છે. જે સક્ષમ છે તે આગળ આવશે. આ સુંદર ભ્રમનું નામ મેરિટોક્રેસી છે. પણ વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે.
સમાજ બે નિયમો પર ચાલે છે. પહેલો, લોકો ખરેખર શું કરે છે. બીજો, લોકોએ શું કરવું જોઈએ એવી આશા રાખવામાં આવે છે. આ બીજા નિયમને આદેશાત્મક સામાજિક ધોરણો કહેવાય છે. આમાં નૈતિક દબાણ હોય છે.
તમે ચાલીસ વર્ષના થાઓ કે સાઠના, તમારા શરીરની અંદર એક સાત વર્ષનું બાળક હજુ શ્વાસ લે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઇનર ચાઇલ્ડ' કહે છે. આ કોઈ કાવ્યાત્મક કલ્પના નથી.