અતિસ્મૃતિ રોગ

વિસ્મૃતિ કુદરતનું વરદાન છે. માણસ ભૂલી શકે છે એટલે જ જીવી શકે છે. પણ કેટલાક લોકો માટે આ વરદાન અસ્તિત્વમાં જ નથી હોતું. આ સ્થિતિને હાઇપરથાઇમેસિયા કહે છે. એક અત્યંત દુર્લભ માનસિક અવસ્થા, જેમાં વ્યક્તિ પોતાના ભૂતકાળનો એકેએક દિવસ, તેની તારીખ, વાર, તે દિવસે પહેરેલાં કપડાં કે બપોરે ખાધેલું શાક પણ આબેહૂબ યાદ રાખી શકે છે. આ કોઈ સરસ્વતીની સાધના નથી, મગજની એક એવી ખામી છે જ્યાં ભૂંસવાનું રબર જ ગાયબ થઈ ગયું છે.

આ શબ્દ વર્ષ ૨૦૦૬માં અમેરિકન ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ એલિઝાબેથ પાર્કર, લેરી કાહિલ અને જેમ્સ મેકગૉએ એક દર્દીના અભ્યાસ પરથી ઘડ્યો હતો. દુનિયામાં આવા માંડ સોએક કિસ્સા નોંધાયા છે. આપણને કદાચ લાગે કે આ તો અદભુત શક્તિ કહેવાય. પરીક્ષામાં કે વ્યાપારમાં સહેલાઈથી ફાવી જવાય. પણ સત્ય એનાથી સાવ ઊંધું છે. આ લોકોનું મગજ કોઈ સામાન્ય માહિતી કે વિજ્ઞાનના નિયમો ગોખી શકતું નથી; એ માત્ર પોતાના અંગત જીવનની ક્ષણોનો અખૂટ કચરો સાચવી રાખે છે.

આ સ્થિતિ શાપ કેમ બને છે? કારણ કે સમય સાથે દુઃખ, અપમાન અને પસ્તાવો ઝાંખા પડવા જોઈએ. આ લોકો માટે પંદર વર્ષ જૂનું કોઈનું કડવું વેણ પણ ગઈ કાલે જ બોલાયું હોય એટલું તાજું હોય છે. તેમનું મગજ સતત ભૂતકાળના રીવાઇન્ડ મોડમાં ચાલે છે. જે માણસ જૂની કડવાશ ભૂલી ન શકે, એ વર્તમાનમાં શાંતિથી શ્વાસ કઈ રીતે લઈ શકે?

આપણા સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડાની સહકારી ડેરી કે એપીએમસીનો વિચાર કરો. ત્યાં પંચાત કરવા બેઠેલા મનસુખકાકાને જો આ તકલીફ હોય તો શું થાય? ૨૦૧૧ની ૧૪મી જુલાઈએ વરસાદમાં એમની ભેંસનું દૂધ મંડળીએ ફાટી ગયેલું જાહેર કરેલું અને મંત્રી સાથે એમનો ઝઘડો થયેલો. જો એ તારીખ, એ દિવસનો ઉકળાટ અને અપમાન મનસુખકાકાના મગજમાં આજે પણ ધગધગતા અંગારાની જેમ જીવંત હોય, તો તેઓ ક્યારેય એ મંત્રી સાથે ચા પી શકે? ગામડાનું અર્થતંત્ર અને સંબંધો અડધા પડધા સમાધાન અને જૂનું ભૂલી જવાની આવડત પર ટકેલા છે.

ભૂલી જવું એ નબળાઈ નથી, મગજનું સંરક્ષણ છે. યાદ રાખવું સહેલું છે, મુક્ત થવું અઘરું છે.