કિસ્સાઓ સામે પ્રતિરોધકતા

કોઈ એક માણસ આવીને કહે કે તેના કાકાએ રોજ સવારે કાચું લસણ ખાધું અને સો વર્ષ જીવ્યા, એટલે આખું ગામ લસણ ચાવવા માંડે છે. મગજ વાર્તા ભૂખ્યું છે. તેને સરેરાશ આંકડા કે પદ્ધતિસરના પુરાવા કરતાં રસદાર કિસ્સાઓ સાંભળવા વધુ ગમે છે. એક જીવંત કિસ્સો સો તાર્કિક દલીલો પર ભારે પડે છે. આ જ માનસિક નબળાઈ સામે રક્ષણ મેળવવાની ક્ષમતા એટલે કિસ્સાઓ સામેની પ્રતિરોધકતા. વ્યક્તિગત અનુભવોના મોહમાંથી બહાર નીકળીને વાસ્તવિકતા તપાસવાની ટેવ.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોઈ જાણીતા પુસ્તકમાંથી આવ્યો છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી. પરંતુ વિજ્ઞાન અને આધુનિક વિચારધારામાં આ ખ્યાલ જૂનો છે. જ્યારે કોઈ એકલદોકલ ઘટનાને સાર્વત્રિક સત્ય માની લેવામાં આવે, ત્યારે નિર્ણય ખોટો જ પડે. માણસ હંમેશાં અપવાદને નિયમ બનાવી દે છે, કારણ કે અપવાદમાં નાટક હોય છે અને નિયમમાં કંટાળો. બુદ્ધિશાળી મન એ છે જે પૂછે: આ એક કિસ્સો છે કે સમગ્ર હકીકત?

આ ક્ષમતાનો અભાવ તમને મોટું નુકસાન કરાવી શકે છે. શેરબજારમાં કોઈ એક મિત્ર રાતોરાત કમાઈ ગયો તેની વાર્તા સાંભળીને તમે બધી મૂડી હોમી દો છો. કોઈ સાધુની ભસ્મથી એક દર્દી સાજો થયો એવા કિસ્સા પર ભરોસો રાખીને લોકો દવાખાના છોડી દે છે. વાર્તા ભાવનાત્મક રીતે મજબૂત હોય છે, પણ તાર્કિક રીતે નબળી હોય છે. જ્યાં સુધી તમે માત્ર એક કિસ્સાના આધારે જીવનના મોટા નિર્ણયો લેશો, ત્યાં સુધી તમે છેતરાતા જ રહેશો.

આપણા ગામડાં અને ખેતીમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. એપીએમસી માર્કેટના ઓટલે બેસીને ભીખાભાઈ દાવો કરે કે તેમણે ફલાણી નવી દવાનો છંટકાવ કર્યો અને કપાસમાં બમણો ઉતારો આવ્યો. આખી સોસાયટી કે ગામના વીસ ખેડૂતો પોતાની સામાન્ય બુદ્ધિ બાજુ પર મૂકીને એ જ મોંઘી દવા ખરીદવા દોડે છે. કોઈ તપાસ કરતું નથી કે ભીખાભાઈની જમીનનો પ્રકાર કેવો હતો કે ગયા અઠવાડિયે વરસાદ કેવો પડ્યો હતો. એક કિસ્સો બધા માટે પ્રમાણ બની ગયો અને પાક બગડ્યો ત્યારે ખબર પડી.

એક ચળકતો કિસ્સો આખી હકીકત નથી હોતો; આંખો વાર્તાથી નહીં, વજનદાર પુરાવાથી ખોલો.