ઓળખીતો ભોગ બનનારનો પક્ષપાત

આંકડા ક્યારેય આંસુ નથી લાવી શકતા. કોઈ અખબારમાં છપાય કે દુષ્કાળમાં પચાસ હજાર લોકો ભૂખે મરી ગયા, તો માણસ ચાની ચૂસકી લેતાં પાનું પલટાવી નાખશે. પણ જો એ જ પાના પર ભૂખથી તડપતા એક પાંચ વર્ષના રડતા બાળકની તસવીર અને તેનું નામ છપાયેલું હોય, તો આખો દેશ ખિસ્સા ખાલી કરી નાખશે. આ માનવ મગજની લાચારી છે. આપણે સમૂહની પીડાને સમજી શકતા નથી, પણ એક ચોક્કસ ચહેરા સામે આવતાં જ આપણાં તમામ સંવેદનો સળવળી ઊઠે છે. અજ્ઞાત આંકડા આપણને પથ્થર બનાવી દે છે, અને એક જાણીતો ચહેરો આપણને દાનવીર બનાવી દે છે.

આ વિચારને અર્થશાસ્ત્રી થોમસ શેલિંગે ૧૯૬૮માં પોતાના એક સંશોધનપત્રમાં સુપેરે રજૂ કર્યો હતો. એમણે લખ્યું હતું કે જ્યારે કોઈ એક ચોક્કસ માણસનું જીવન જોખમમાં હોય, ત્યારે સમાજ તેને બચાવવા માટે લાખો રૂપિયા ખર્ચી નાખે છે. પણ જ્યારે સામૂહિક સુરક્ષા કે હજારો અનામી લોકોના જીવ બચાવવાની વાત આવે, ત્યારે સરકાર અને સમાજ બંને કરકસર કરવા લાગે છે. પછીથી મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે લોકો એક પીડિત બાળકના નામે જેટલું દાન આપે છે, તેના કરતાં આખા ગામની મદદ માટે અડધું પણ આપતા નથી.

સુરતના હીરા બજારમાં આ મનોવૃત્તિ રોજ જોવા મળે છે. મહિધરપુરા કે કતારગામના વેપારીઓ જ્યારે મંદીની વાતો કરે છે, ત્યારે કોઈને દયા નથી આવતી. અખબારો લખે કે આ વર્ષે રત્નકલાકારોની દસ હજાર નોકરીઓ છૂટી ગઈ, ત્યારે બધા તેને બજારની સામાન્ય વધઘટ ગણીને ભૂલી જાય છે. પણ જો કોઈ એક કારખાનાનો અરવિંદભાઈ નામનો રત્નકલાકાર દીકરીની સ્કૂલ ફી ન ભરી શકવાને કારણે આપઘાતનો પ્રયાસ કરે અને તેનો વિડીયો વાયરલ થાય, તો આખું માર્કેટ ઊભું થઈ જાય છે. સાંજ સુધીમાં અરવિંદભાઈના ખાતામાં લાખો રૂપિયા જમા થઈ જાય છે. બાકીના નવ હજાર નવસો નવ્વાણું પરિવારો ભૂખ્યા જ રહે છે.

માનવ મગજ ઉત્ક્રાંતિથી આ રીતે જ ઘડાયું છે. આપણે નાની ટોળીઓમાં જીવતા શીખ્યા હતા, જ્યાં દરેકનો ચહેરો દેખાતો હતો. કરોડોની વસ્તી અને આંકડાકીય મોડેલો સમજવા માટે આપણી લાગણીઓ સક્ષમ નથી. આ પક્ષપાતનો ફાયદો એનજીઓ અને જાહેરાત કંપનીઓ બહુ ચાલાકીથી ઉઠાવે છે. એ ક્યારેય દેશના ગરીબી દરો નથી બતાવતા, એક ભૂખ્યા બાળકની મોટી આંખોવાળો ફોટો મૂકે છે. આપણે માણસને બચાવવા દોડીએ છીએ, પણ મુસીબતનું મૂળ આંકડાઓમાં જ છુપાયેલું હોય છે.

લાખો લોકોની તકલીફ માત્ર એક આંકડો છે, પણ એક જ માણસની લાચારી આખી દુનિયા હચમચાવી નાખે છે.