આ ટેગ સાથે 143 લેખ · પાનું ૨ / ૩
**લેખક: પરાગ રતનપરા** ## પ્રથમ અધ્યાય: વિલુપ્ત ગ્રંથાલયનો દરવાજો લંડનની એક ભૂલી ગયેલી ગલીમાં, જ્યાં પથ્થરની દિવાલો વરસાદના પાણીથી કાળી પડી ગઈ છે, ત્યાં એક અદ્રશ્ય પુસ્તકાલય છે જે માત્ર ચંદ્રગ્રહણની રાત્રે જ દેખાય છે¹.
**લેખક: પરાગ રતનપરા** --- અક્ષરધામ અક્ષરધામ અક્ષર ને ધામ બે શબ્દો કે એક અનંત સત્ય અક્ષર એટલે અવિનાશી ને ધામ એટલે નિવાસ પણ કોનો નિવાસ અને ક્યાં આ નિવાસ બાહ્ય છે કે આંતરિક છે મંદિરના શિખરો તો પથ્થરમાં કોતરાયેલા છે પણ જે અક્ષરધામ…
## - પરાગ રતનપરા અંધારું... શું અંધારું? ના ના, એ તો પ્રકાશનું બીજું નામ છે જ્યાં ઘુવડ રાજ કરે છે... ક્લિક... એક પાંખડી ખરી... મૌન... પણ કોણ કહે છે મૌન? અવાજ છે એ તો, બસ આપણા કાન સાંભળી નથી શકતા...
**૨૧.** તારા જવાથી હું એટલો ખાલી થયો, કે હવે મારામાં મારા માટે જગ્યા નથી --- **૨૨.** રોજ મરું છું તારી યાદમાં, અને રોજ સવારે ફરી જીવતો થઈ જાઉં છું --- **૨૩.** તેં છોડ્યો ત્યારે રડ્યો નહોતો, આજે હસું છું ત્યારે આંખો ભીની થાય છે --- **૨૪.
મને એક ગુજરાતી નિબંધ જેમ્સ જોયસની શૈલીમાં બનાવી આપું છું, જે આ જંગના વિચારોને ખૂબ જ સરળ રીતે સમજાવે છે: --- ## સંખ્યાઓનું રહસ્ય: એક સામાન્ય માણસની સમજ *લેખક: પરાગ રતનપારા* એક, બે, ત્રણ, ચાર... બસ આટલું જ?
*— પરાગ રતનપારા* --- હા તો તમે કહો છો કે તમારે જાણવું છે કે તમે પાછલા જન્મમાં કોણ હતા રાજા કે રંક સંત કે પાપી અને હું પૂછું છું કે ભાઈ ગઈકાલે રાત્રે શું ખાધું હતું યાદ છે અને તમે કહો છો કે રોટલી દાળ શાક ને હું કહું છું કે ના ભાઈ તમે ખીચડી…
**— પરાગ રતનપરા** --- ## જેમ્સ જોયસની શૈલીમાં ગુજરાતી નિબંધ અંધારું... શાહી જેવું... ટપકતું... મગજની અંદર... બહાર... સર્વત્ર... આ શું છે ભાઈ? શાહી? ના ના, અંધારું! પણ અંધારામાં શાહી ક્યાંથી? કે શાહીમાં અંધારું? ઓહો... ગોળ ગોળ ફરે છે વિચાર..
**— પરાગ રતનપરા** --- ## જેમ્સ જોયસની શૈલીમાં ગુજરાતી નિબંધ અંધારું... શાહી જેવું... ટપકતું... મગજની અંદર... બહાર... સર્વત્ર... આ શું છે ભાઈ? શાહી? ના ના, અંધારું! પણ અંધારામાં શાહી ક્યાંથી? કે શાહીમાં અંધારું? ઓહો... ગોળ ગોળ ફરે છે વિચાર..
મેલાં ચીંથરાંમાં છુપાયેલો, કોઈ હીરો ચમકે અંદર, દુનિયા જુએ તો ધૂળ જ દેખે, પણ અંતરમાં જ્યોત છે સુંદર। ફાટેલ ખોળિયામાં રહે છે આત્મા, જેની ચમક ન જાણે કોઈ, માટીના ઘરમાં મોતી ઊગે, પણ પારખું કરે ના કોઈ।
અઢાર અધ્યાય ગોખી લીધા, જીવીએ ઓગણીસમો, કૃષ્ણ કહે છે — 'કર્મ કરો', આપણે કહીએ — 'ફૉર્મ ભરો'; હે અર્જુન! આ દેશ કયા શ્લોકે અટક્યો, પૂછો તો ખરો!
સ્ક્રીનની ભૂરી રોશનીમાં ડૂબ્યો, આંખો સૂકી, રૂહ તરસી માણસ પોતાના જ મોબાઈલમાંથી બહાર નીકળવું ભૂલી ગયો છે લાઈકની ભીખ, કમેન્ટનો નશો, ફૉલોઅર્સની ગણતરી રાત-દિ' બિચારો વર્ચ્યુઅલ પ્રોફાઈલમાંથી બહાર નીકળવું ભૂલી ગયો છે સવારે મીટિંગ, સાંજે ડેડલાઈન,…
ગરબડ ‘ને ગોટાળામાંથી બહાર નીકળવું ભૂલી ગયો છે માણસ ધોળા-કાળામાંથી બહાર નીકળવું ભૂલી ગયો છે ગલી ગલીનું બચ્ચેબચ્ચું પોપટ પોપટ કહી પજવે છે કોઇ બિચારો માળામાંથી બ્હાર નીકળવું ભૂલી ગયો છે ઘરથી મંદિર, મંદિરથી ઘર; સર્કિટ જેવું જીવ્યા કરે છે એ…
અહીં કંઈ નથી, છતાં બધું જ હાજર, અભાવો ય ભરપૂર ભરે છે, (પરંતુ.) કોઈ એક ટપકું, કોઈ એક ટપકું, સમંદર થઈને વિસ્તરે છે, (પરંતુ.) હું શોધું છું તને ને તું મારામાં, અરીસો અરીસાને જુએ છે, (પરંતુ.
## **ગઝલ** **શું ખબર'તી તને, આમ હું શણગારીશ, જગ જોશે મને, હું તને ન નિહાળીશ।** જીવન-મરણ, મિલન-વિરહ બધું એકસાથે, એક રાતમાં કેટલા દીવડા પ્રગટાવીશ। ઊછર્યો છું અંધારામાં આજ લગી હું, તેજ તડકાને હવે ક્યાંથી પારખીશ।
# ખુદા તારી મહેફીલે ઉઠાવી હાથ શું માંગું? **— પરાગ રતન પરાગ** --- ખુદા તારી મહેફીલે ઉઠાવી હાથ શું માંગું? તું જાણે છે જ સઘળું, તો હવે સાથ શું માંગું? ઉઘાડી આંખે જોયું મેં તમાશો આ જગતનો, હવે બંધ આંખે તારી બારગાહ શું માંગું?
# ભારત: ગ્રામીણ-શહેરી આવક ખાઈ અને "નિષ્ફળ રાષ્ટ્ર"નો પ્રશ્ન પરાગ, આ ખૂબ જ મહત્વનો વિષય છે. ચાલો ઊંડાણથી જોઈએ. ## ગ્રામીણ અને શહેરી આવકનો તફાવત — આંકડા શું કહે છે? પરાગ, આ વિષય પર ખૂબ ગંભીર અને ડેટા-આધારિત ચર્ચા થઈ શકે. ચાલો ઊંડાણથી જોઈએ.
**— પરાગ રતનપરા** --- માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી પ્રાણી કહે છે. ફિલોસોફી કરે છે, કવિતા લખે છે, પ્રેમમાં પડે છે, ઈશ્વરને શોધે છે — અને પછી ન્યુરોસાયન્સનો કોઈ પ્રોફેસર આવીને કહે છે: "ભાઈ, આ બધું તારા મગજમાં ચાર કેમિકલ્સનો ખેલ છે." બસ.
**— પરાગ રતનપરા** --- માણસ ચાંદ પર પહોંચ્યો, પણ સેન્સેક્સ કાલે ક્યાં પહોંચશે એ હજુ ખબર નથી. આ વાક્ય વાંચીને તમે હસો છો? હસો.
**— પરાગ રતનપારા** --- માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી કહે છે. એ ચંદ્ર પર પહોંચ્યો, એણે અણુ તોડ્યો, એણે ChatGPT બનાવ્યું — પણ એને ખબર નથી કે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ફ્રિજ ખોલીને ચીઝ કેમ ખાય છે. આ છે માણસ. આ છે એનું ગૌરવ.
**ફ્રી એસોસિએશન: મગજનો પટ્ટો છોડો, જુઓ ક્યાં જાય છે!** *— પરાગ રતનપરા* ફ્રોઈડ સાહેબે એક દિવસ નક્કી કર્યું કે દુનિયાને એક નવો ખેલ શીખવાડવો છે. ખેલ સીધો છે — બોલો. જે મનમાં આવે એ બોલો. સેન્સર નહીં, એડિટ નહીં, ગ્રામર નહીં, સંસ્કાર નહીં.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે માણસ પાસે મર્યાદિત માનસિક ઊર્જા છે. બસ, આટલી. ન વધારે, ન ઓછી. એક ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ — જેમાંથી વ્યાજ ખાવાનું, અને મુદ્દલ ક્યારેય વધતી નથી. અને આ ઊર્જાનું મૂળ? સેક્સ. હા ભાઈ, સેક્સ.
# માણસ નામનું વધારાનું ઉપકરણ **— પરાગ રતનપરા** એક જમાનો હતો જ્યારે માણસ ભગવાનથી ડરતો. પછી એક જમાનો આવ્યો જ્યારે માણસ બીજા માણસથી ડરવા લાગ્યો. અને હવે?
ધર્મ એક ધંધો છે. અને આ ધંધાના બે ભાગીદાર છે: એક મહેલમાં બેઠો છે, બીજો મંદિરમાં. એકની તિજોરી ભરેલી છે, બીજાની ઝોળી. બંનેને ગરીબ માણસ વહાલો છે — કારણ કે ગરીબ માણસ વગર આ બંનેનો ધંધો બંધ થઈ જાય. શ્રીમંત માણસ ગરીબને રોટલી નથી આપતો.
**— પરાગ રતનપરા** પંદર વર્ષ. માત્ર પંદર. ઇતિહાસમાં આ સમય એક પલકારો છે. પણ આ પલકારામાં એક ગુજરાતી માણસે જે કર્યું, તે યુરોપના ઉદ્યોગપતિઓ બસો વર્ષમાં પણ કરી શક્યા નહોતા. મુંદ્રાના ખારા પાણી પાસે ઊભા રહીને જુઓ. ત્યાં પહેલાં રણ હતું.
**— પરાગ રતનપરા** માણસ એક જ ચહેરા સાથે જન્મે છે. પછી જિંદગી એને ડઝનબંધ મહોરાં પહેરાવે છે. અને એક દિવસ એ પોતે જ ભૂલી જાય છે કે અસલી ચહેરો કયો હતો. ડૉક્ટરો એને 'સ્કિઝોફ્રેનિયા' કહે છે. હું એને 'શહેરી સભ્યતાનું પ્રમાણપત્ર' કહું છું.
# સ્ટારલિંક: આકાશમાંથી ઊતરેલી ક્રાંતિ **— પરાગ રતનપરા** માણસે અગ્નિ શોધ્યો, પૈડું શોધ્યું, વીજળી શોધી. અને એક દિવસ માણસે ઇન્ટરનેટ શોધ્યું. પણ ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવા માટે જમીનમાં કેબલ નાખવા પડતા, થાંભલા ઊભા કરવા પડતા, ટાવરો બાંધવા પડતા.
# સાગર બિંદુ - આધ્યાત્મિક ચિંતન ## પ્રસ્તાવના સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ભક્તિ સાગરમાંથી નીકળેલા આ બિંદુઓ નાના લાગે, પણ તેમાં સમાયેલું જ્ઞાન અગાધ છે.
ક્રિકેટ: એક રાષ્ટ્રીય વ્યસન અથવા સામૂહિક આત્મવંચના? ભારત દેશ વિચિત્ર છે. અહીં માણસ ભૂખ્યો સૂઈ શકે છે, પણ ભારત-પાકિસ્તાન મેચ જોયા વગર નહીં. અહીં પત્ની પ્રસૂતિની પીડામાં હોય અને પતિ ટીવી સામે બેસીને બૂમો પાડતો હોય - "અરે યાર, એક રન માટે આઉટ!
**બે નદી, એક પટ** લગ્ન પહેલાં આપણે બે ઓરડા હતા, જુદા જુદા દીવે ઝળહળતા — મારા ઓરડે એક બાળકી હજી કોઈ અધૂરા સ્મરણની કોર પકડીને બેઠી, તારા ઓરડે એક છોકરો એવા દ્વારની ચોકી કરતો જેનું નામ એને આવડતું નહોતું. પછી આપણે મળ્યા — ને ઓરડા હવામાન બની ગયા.
# ઝભ્ભો અને તલવાર *— પરાગ રતનપરા* બૌદ્ધ ધર્મ. શબ્દ સાંભળતાં જ પશ્ચિમના માણસની આંખ સામે શું આવે છે? કેસરી ઝભ્ભો, મૌન, ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા. દલાઈ લામાનું સ્મિત. એક 'શાંગ્રી-લા' — જ્યાં હિંસા નથી, દ્વેષ નથી, લોહી નથી. પણ આ ચિત્ર અધૂરું છે.
# ભગવો અને બૅલેટ બૉક્સ *— પરાગ રતનપરા* ભારત. સંતોનો દેશ. ઋષિમુનિઓની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'નો દેશ. પાઠ્યપુસ્તકમાં આવું જ લખેલું છે. અને પાઠ્યપુસ્તક ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતું — એ માત્ર અર્ધસત્ય બોલે છે, જે જૂઠ કરતાં વધારે સગવડભર્યું હોય છે.
# ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો *— પરાગ રતનપરા* ભારત. વિશ્વગુરુ. સહિષ્ણુતાની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'નો દેશ.
# રાજકારણનું મનોવિજ્ઞાન: કેવી રીતે ટાઈમિંગ અને નાટક એક બિલને વાયરલ વાર્તા બનાવી દે છે **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત કહું? રાજકારણ એ કોઈ ગંભીર વિષય નથી. એ એક ફિલ્મ છે. ડાયલોગ છે, ડ્રામા છે, બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક છે, અને દર્શક છે — એટલે કે આપણે.
**લયબદ્ધ શ્વાસ** અંદર... બહાર... અંદર... બહાર... સમુદ્રને કોણે શીખવ્યું હશે આ મોજાંનું ગણિત? ભરતી અને ઓટ વચ્ચેનો આ અદૃશ્ય કરાર? છાતીના પિંજરામાં એક પંખી બેઠું છે — પાંખો ફફડાવે, થોડું ઊંચે ઊડે, પછી પાછું ઉતરે પોતાના માળામાં.
શેરબજારનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... બજાર કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં (લાલચનો માર્યો હું તો મારા ડિમેટ ખાતાને વળગી પડ્યો) લીલા-લાલ આંકડાઓ ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે સ્ક્રીન પર, સેન્સેક્સ ચડે તો છાતી ફૂલે ફુગ્ગા જેવી, નિફ્ટી પડે તો…
ચાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ચા ઊકળી ડબાક્ તપેલીમાં (સવારનો માર્યો હું તો મારા ખાલીખમ કપને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે વરાળ, ને વરાળમાં ઊડે આખી રાતના ઉજાગરા, આદુની ગંધ ઘરભરમાં પથરાઈ જાય એવું અલગારી પર્વ, ઇલાયચી…
ઉનાળાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ઉનાળો કૂદ્યો ડબાક્ મારામાં (તડકાનો માર્યો હું તો મારા પડછાયાને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે લૂ, ને લૂમાં ઊડે આંબાની મંજરી, ધગધગતા પતરાં પર નાચે બપોરનો એકલવાયો સૂરજ, કોયલ ટહુકે એવી…
ભારતીય રાજકારણનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત, ચંદ્રકાંત બક્ષીના તીખા મિજાજમાં) એ...હેહેય...હેહેય... ચૂંટણી કૂદી ડબાક્ મારામાં (વચનોનો માર્યો હું તો મારા મતદાર કાર્ડને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે ઝંડા, ને ઝંડામાં ઊડે ગઈકાલનાં વચનો, માઇક…
# મુઘલો, મોદી અને ઇતિહાસનો વિચિત્ર વ્યંગ *— ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં* --- ઇતિહાસ એક વેશ્યા છે. જે રાજા આવે તેની સાથે સૂઈ જાય છે, અને સવારે ઊઠીને નવા ગ્રાહકની રાહ જુએ છે. આ વાક્ય કઠોર લાગે, પણ સત્ય કઠોર જ હોય છે.
માનસિક મૉડલોનો માયાજાળ — પરાગ રતનપરા --- **૧. બડહાર્ટનો નિયમ** માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ભગવાનમાં માને છે, પણ મંદિરની દાનપેટી ગણે છે. એ પ્રેમમાં માને છે, પણ લગ્નપત્રિકામાં દહેજનો આંકડો લખે છે.
ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં નિબંધ — અમેરિકાની રેલવે, ચીનની ગતિ, અને લોબીઓની રાજનીતિ **— પરાગ રતનપરા** --- અમેરિકા. દુનિયાનો સૌથી ધનિક દેશ. ચંદ્ર પર માણસ મોકલ્યો. પરમાણુ બોમ્બ બનાવ્યો. ઇન્ટરનેટ આપ્યું. સિલિકોન વેલીએ દુનિયા બદલી નાખી.
# ભારત: કલ્યાણ રાજ્યથી ધાર્મિક બજાર સુધી **— પરાગ રતનપરા** --- ભારત બદલાઈ રહ્યું છે. પણ કઈ દિશામાં? આ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત બહુ ઓછા લોકોમાં છે. હું પૂછું છું, કારણ કે હું જોઈ રહ્યો છું — બે સમાંતર રેખાઓ ખેંચાઈ રહી છે આ દેશમાં.
રમેશ પારેખની શૈલીમાં ઊંઘ પરનું એક ગીત રચવાની કોશિશ કરું છું. એમની વિશિષ્ટતા—તળપદા શબ્દો, અણધાર્યા રૂપકો, ધ્વન્યાત્મક શબ્દો (ડબાક્, હેહેય), અને રોજિંદી ચીજોમાં ચમત્કાર ભાળવાની દૃષ્ટિ—ને ધ્યાનમાં રાખીને: **ઊંઘ આવી ડબાક્ મારામાં** ઊંઘ આવી…
# સમસ્યા સામે થીજી જતો માણસ *— પરાગ રતનપરા* પ્રશ્ન સામે આવે છે. માણસ બે સેકન્ડ જુએ છે. અંદર એક ધ્રુજારી ઊઠે છે — પેટના ખાડામાંથી, છાતી સુધી. અને તરત જ એ કંઈક કરવા માંડે છે. ગણવા માંડે છે. લખવા માંડે છે. ફોન ઉપાડે છે. કોઈને પૂછે છે. કંઈ પણ.
ર.પા.ની શૈલી — એટલે બોલચાલની ભાષા, તળપદા શબ્દો, અનુપ્રાસ, ધ્વન્યાત્મક શબ્દોની છોળ, અને કોઈ અણધારી વસ્તુનું માણસની ભીતર ઘૂસી આવવું.
# ચીની લક્ષણોવાળો સમાજવાદ: એક અધૂરી સિમ્ફની *— પરાગ રતનપરા* ચીન. એક દેશ નહીં, એક વિરોધાભાસ. શાંઘાઈની ગગનચુંબી ઈમારતોની કાચની દીવાલો પર સૂર્ય પડે છે ત્યારે તેમાં માઓનો ચહેરો પ્રતિબિંબિત થાય છે કે ડેંગનો? કે પછી શી જિનપિંગનો? કોણ જાણે.
**English Title:** *Aaya Ram, Gaya Ram — The Gujarati Psychology of Switching Sides* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *આયા રામ, ગયા રામ — પક્ષપલટાનું ગુજરાતી મનોવિજ્ઞાન* --- ભારતમાં એક વાત પાક્કી છે — નેતા ક્યારેય ખોટી બાજુ નથી હોતો.
**Gujarati Title:** અદૃશ્ય શેઠ: જેની પાસે નામ નથી, પણ આખી દુનિયાનો રૂપિયો છે --- ભાઈઓ અને બહેનો, આપણા દેશમાં એક અજબ રિવાજ છે. માણસ પાસે દસ લાખ રૂપિયા આવે એટલે પહેલું કામ શું કરે? ઇન્સ્ટાગ્રામ પર રીલ બનાવે. ગાડીની ચાવી ફેરવતો ફોટો મૂકે.
# અવગણનાનો અભિશાપ **— પરાગ રતનપરા** એક વાત કહું? માણસ જન્મે છે ત્યારથી જ એક મોટી ભૂલ સાથે જન્મે છે. એ ભૂલનું નામ છે — પોતાની અંદર બેઠેલા ભગવાનને ન પૂછવાની ટેવ. વાત સમજવા જેવી છે. અસ્તિત્વનો આરંભ થયો ત્યારે ત્રણ વસ્તુઓ સાથે જન્મી.
**Gujarati Title:** હ્યુમેનોઇડ હાઈ-ડ્રામા: વાસણ ધોવા માટે રોબોટ જોઈએ, પણ સારી ગટર નહીં --- માણસજાતનું એક અદ્ભુત લક્ષણ છે — પોતાની આળસને "ટેક્નોલોજી" નામ આપીને એને ગૌરવાન્વિત કરવાની કળા.