ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં નિબંધ — અમેરિકાની રેલવે, ચીનની ગતિ, અને લોબીઓની રાજનીતિ

ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં નિબંધ — અમેરિકાની રેલવે, ચીનની ગતિ, અને લોબીઓની રાજનીતિ

**— પરાગ રતનપરા**

---

અમેરિકા. દુનિયાનો સૌથી ધનિક દેશ. ચંદ્ર પર માણસ મોકલ્યો. પરમાણુ બોમ્બ બનાવ્યો. ઇન્ટરનેટ આપ્યું. સિલિકોન વેલીએ દુનિયા બદલી નાખી. પણ ન્યૂ યોર્કથી લોસ એન્જલસ જવું હોય તો? વિમાન પકડો. અથવા ગાડી લઈને ચાર દિવસ ગુમાવો. ટ્રેન? હસવું આવે છે. એમ્ટ્રેકની ટ્રેન લેશો તો ત્રણ દિવસ લાગશે, અને ભાડું વિમાન કરતાં વધારે. આ છે અમેરિકાની 'વિકસિત' દુનિયા.

પ્રશ્ન એ છે — આવું કેમ? જવાબ સરળ નથી, પણ સત્ય કડવું છે.

વીસમી સદીની શરૂઆતમાં અમેરિકામાં દુનિયાની સૌથી મોટી રેલવે વ્યવસ્થા હતી. દરેક શહેરમાં ટ્રામ દોડતી. લોસ એન્જલસમાં 'પેસિફિક ઇલેક્ટ્રિક રેલવે' હતી — હજારો માઇલનું નેટવર્ક. પછી શું થયું? જનરલ મોટર્સ, ફાયરસ્ટોન ટાયર્સ, સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ, ફિલિપ્સ પેટ્રોલિયમ — આ બધાએ મળીને એક કંપની બનાવી — 'નેશનલ સિટી લાઇન્સ'. કામ એક જ — શહેરી ટ્રામ સિસ્ટમો ખરીદી લો, અને પછી તેને બંધ કરી દો. જગ્યાએ ડીઝલ બસો મૂકો. બસો ફાયરસ્ટોનના ટાયર પર દોડે, જીએમનાં એન્જિન લઈને, સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલનું ડીઝલ બાળીને. ૧૯૪૯માં અમેરિકન કોર્ટે તેમને ગુનેગાર ઠેરવ્યા. દંડ? પાંચ હજાર ડોલર. હા, પાંચ હજાર. લાખો લોકોની જીવનશૈલી બરબાદ કરવા માટે પાંચ હજાર ડોલર. આ છે મૂડીવાદનો ન્યાય.

પછી આવ્યા આઇઝનહોવર. ૧૯૫૬માં 'ઇન્ટરસ્ટેટ હાઇવે એક્ટ'. ૪૧,૦૦૦ માઇલના હાઇવે. પૈસા ક્યાંથી? કર દ્વારા. સામાન્ય માણસના ખિસ્સામાંથી. ફાયદો કોને? ગાડી કંપનીઓને, તેલ કંપનીઓને, ટાયર કંપનીઓને. રેલવેને? કંઈ નહીં. રેલવે ખાનગી હતી, તેને ટેક્સ ભરવો પડતો, જ્યારે ટ્રક કંપનીઓ મફતના હાઇવે પર દોડતી. આ અસમાન સ્પર્ધામાં રેલવે મરી ગઈ. સ્વાભાવિક મૃત્યુ નહોતું — હત્યા હતી.

આજે અમેરિકન ઓઇલ લોબી દર વર્ષે કરોડો ડોલર વોશિંગ્ટનમાં ખર્ચે છે. એક્સોનમોબિલ, શેવરોન, કોચ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ — આ નામો સાંભળ્યાં છે? આ લોકો સેનેટરો ખરીદે છે, જેમ કરિયાણાવાળો શાકભાજી ખરીદે. કેલિફોર્નિયામાં હાઇ-સ્પીડ રેલ બનાવવાની વાત થઈ. ૨૦૦૮માં શરૂ થઈ. આજે ૨૦૨૬ છે. એક માઇલ પણ મુસાફરો માટે ખુલ્યો નથી. બજેટ ૩૩ અબજથી વધીને ૧૦૦ અબજ પર પહોંચી ગયું. કારણ? કાયદાકીય અવરોધ, જમીન માલિકોના દાવા, પર્યાવરણ સંસ્થાઓના વાંધા — અને આ બધી પાછળ કોણ? તેલ અને ગાડી કંપનીઓના પૈસા.

હવે ચીન જુઓ.

૨૦૦૮માં ચીન પાસે એક માઇલ પણ હાઇ-સ્પીડ રેલ નહોતી. આજે? પચાસ હજાર કિલોમીટર. પચાસ હજાર. આખી દુનિયાની કુલ હાઇ-સ્પીડ રેલનો બે-તૃતીયાંશ હિસ્સો એકલા ચીનમાં. બેઇજિંગથી શાંઘાઈ — ૧૩૦૦ કિલોમીટર — ચાર કલાક ત્રીસ મિનિટ. ભાડું? આશરે ૭૫ ડોલર. ટ્રેન ૩૫૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે દોડે. સ્ટેશન પર પહોંચવાનું પંદર મિનિટ પહેલાં. સામાન સ્કેન કરાવો અને બેસી જાઓ. કોઈ બૂટ કાઢવાના નહીં, કોઈ બેલ્ટ ખોલવાનો નહીં, કોઈ શરીર તપાસનારી મશીન નહીં.

હવે વિમાનની સરખામણી કરો.

વિમાનનો ફાયદો? લાંબા અંતરમાં ઝડપ. આઠ હજાર કિલોમીટરથી ઉપર કોઈ પણ રેલવે હરાવી ન શકે. સમુદ્ર પાર કરવો હોય, ખંડ બદલવો હોય — વિમાન સિવાય રસ્તો નથી. નેટવર્ક બનાવવા માટે માત્ર એરપોર્ટ જોઈએ, વચ્ચેનો રસ્તો આકાશ છે, જે મફત છે. આ સાચું છે. પણ ફાયદા ત્યાં જ પૂરા થાય છે.

નુકસાન ગણવા બેસો — યાદી લાંબી છે. એરપોર્ટ શહેરની બહાર. ત્યાં પહોંચવામાં એક કલાક. ચેક-ઇન — બે કલાક પહેલાં. સિક્યોરિટી ચેકિંગમાં અડધો કલાક. બોર્ડિંગ. ટેકઓફની રાહ. લેન્ડિંગ પછી બેગ આવવાની રાહ. એરપોર્ટથી શહેરમાં પાછા. ન્યૂ યોર્કથી વોશિંગ્ટન વિમાનનો સમય એક કલાક, પણ દરવાજાથી દરવાજા સુધી? પાંચ કલાક. એ જ અંતર હાઇ-સ્પીડ ટ્રેનમાં? શહેરના કેન્દ્રથી શહેરના કેન્દ્ર સુધી બે કલાક. ઉમેરો પર્યાવરણીય ખર્ચ — વિમાન પ્રતિ મુસાફર પ્રતિ કિલોમીટર કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે, હાઇ-સ્પીડ રેલ તેના કરતાં પાંચથી દસ ગણું ઓછું. હવામાન ખરાબ? વિમાન રદ. ધુમ્મસ? વિમાન રદ. ટ્રેન? ચાલતી રહે છે.

જે લોકો કહે છે "વિમાન વધારે સારું" — તેમણે ચીનની ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી નથી. બેસો, બારીમાંથી ચીનનો ગ્રામીણ વિસ્તાર જુઓ, ગરમ ચા પીઓ, લેપટોપ પર કામ કરો. ત્રણસો કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે તમારો ચાનો કપ હલતો નથી. આ ટેકનોલોજીનો ચમત્કાર છે — અને માનવીય ગરિમાનું પ્રતીક પણ.

પાંચસો થી પંદરસો કિલોમીટરના અંતરમાં હાઇ-સ્પીડ રેલ વિમાનને દરેક પરિમાણમાં હરાવી દે છે. ઝડપ, સગવડ, પર્યાવરણ, ખર્ચ, વિશ્વસનીયતા. ચીને આ સાબિત કર્યું છે. જાપાને સાબિત કર્યું છે. ફ્રાન્સ, જર્મની, સ્પેન — બધાએ સાબિત કર્યું છે. માત્ર અમેરિકા જ જીદ્દી બાળકની જેમ બેઠું છે, અને કહે છે — "ના, અમે તો ગાડી જ ચલાવીશું."

સવાલ ટેકનોલોજીનો નથી. પૈસાનો પણ નથી — અમેરિકા પાસે ટેકનોલોજી અને પૈસા બંને છે. સવાલ રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો છે. અને એ ઇચ્છાશક્તિ તેલ અને ગાડી કંપનીઓએ ખરીદી લીધી છે. લોકશાહીમાં પણ કેટલાક અવાજો બીજા કરતાં વધારે મોટા હોય છે — જેમનાં ખિસ્સાં ભરેલાં હોય તેમના.

ચીન સરમુખત્યારશાહી છે. આ સાચું છે. પણ ચીને પોતાના લોકોને પચાસ હજાર કિલોમીટરની ટ્રેન આપી. અમેરિકા લોકશાહી છે — અને તેના લોકોને ૧૯૬૦ના દાયકાની એમ્ટ્રેક આપી. કોઈ પ્રણાલી સંપૂર્ણ નથી. પણ જ્યારે દરેક નાગરિક વીસ મિનિટમાં સ્ટેશને પહોંચીને બે કલાકમાં બીજા શહેરે પહોંચી જાય — ત્યારે તેને આઝાદી લાગે છે. સાચી આઝાદી હરવા-ફરવાની છે. એ આઝાદી અમેરિકન પાસે નથી.

અને હવે ભારત તરફ જુઓ — આપણું પ્યારું, મહાન, 'વિશ્વગુરુ' ભારત. અહીં તો વાત જ અલગ છે, સાહેબ. અહીં તો ચમત્કાર રોજ થાય છે. મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં ચડવું એ ઓલિમ્પિકની રમત છે — જે ચડી ગયો તે ગોલ્ડ મેડલનો હકદાર. દરરોજ સરેરાશ સાત-આઠ લોકો મુંબઈની લોકલમાંથી પડીને મરે છે, પણ ચિંતા નહીં — આપણી પાસે 'જનસંખ્યા લાભાંશ' છે. એક મરે તો દસ ઊભા થઈ જાય. આ છે ભારતની તાકાત. દિલ્હીથી મુંબઈ રાજધાની એક્સપ્રેસ — ૧૯૭૨માં શરૂ થઈ, ૧૬ કલાક લાગતા. ૨૦૨૬માં? હજુ પણ ૧૫-૧૬ કલાક. પચાસ વર્ષની 'પ્રગતિ' — એક કલાક બચાવ્યો. અભિનંદન. વંદે ભારત ટ્રેન આવી — "સેમી-હાઇ-સ્પીડ" કહે છે. સેમી એટલે અડધી. ઘોષિત ઝડપ ૧૬૦, વાસ્તવિક સરેરાશ ૮૦-૯૦. ચીનની ટ્રેનની ચોથા ભાગની ઝડપ. પણ પ્રચાર? તેના દસ ગણો. બુલેટ ટ્રેન? ૨૦૧૫માં જાહેરાત થઈ. ૨૦૨૬માં એક મીટર પણ મુસાફરો માટે ચાલુ નથી. જાપાનીઓ હસે છે, આપણે 'આત્મનિર્ભર' છીએ. અને બસ? ST બસ — 'રાજ્ય પરિવહન' — જેની બારીઓ તૂટેલી, સીટો ફાટેલી, શોક એબ્સોર્બર નામનો શબ્દ એન્જિનિયરે સાંભળ્યો જ નથી. ડ્રાઇવર ફોન પર વાત કરતો, તમાકુ થૂંકતો, ૮૦ની ઝડપે ખાડાવાળા રસ્તા પર દોડાવતો. પહોંચી ગયા તો 'જય માતાજી', ન પહોંચ્યા તો 'ભગવાનની ઇચ્છા'. બસ સ્ટેન્ડ પર શૌચાલય? હાહા — સાહેબ, આ ભારત છે. દીવાલ છે ને? એ જ શૌચાલય. રસ્તાઓ? દરેક ચોમાસામાં નવેસરથી બને, દરેક ચોમાસામાં ધોવાઈ જાય. ખાડા એટલા કે ચંદ્ર પરની ક્રેટરોની યાદ આવે. નેતા કહે છે — "અમે અમેરિકા જેવા રસ્તા બનાવીશું." ત્રીસ વર્ષથી આ જ વાક્ય. દરેક ચૂંટણીમાં એ જ ગીત. મતદાર ફરી મત આપે, નેતા ફરી ભૂલી જાય. આ છે લોકશાહીનો આપણો સંસ્કરણ — 'ગેરંટી' વાળું. બાંગ્લાદેશે પદ્મા બ્રિજ બનાવ્યો, શ્રીલંકા પાસે સારા એક્સપ્રેસ-વે છે, ભૂતાન પાસે સ્વચ્છ બસો છે. પણ આપણે? આપણે 'વિશ્વગુરુ' છીએ. ગુરુ બનવા માટે ટ્રેન-બસ જરૂરી નથી — માત્ર ટ્વિટર હેન્ડલ અને ભક્તોની ફોજ જરૂરી છે. ટ્રેન મોડી પડે? "મોગલોએ બગાડ્યું." બસ તૂટેલી? "નેહરુની ભૂલ." ખાડા? "વિપક્ષનું ષડયંત્ર." જવાબ તૈયાર છે — માત્ર પ્રશ્ન પૂછનારો દેશદ્રોહી. આ છે ભારતીય પરિવહનનો ગૌરવશાળી વારસો — જ્યાં ગંતવ્ય પર પહોંચવું એ સિદ્ધિ છે, અને જીવતા પહોંચવું એ ચમત્કાર. સાચી આઝાદી હરવા-ફરવાની છે. એ આઝાદી ભારતીય પાસે પણ નથી — માત્ર ફરક એટલો છે કે અમેરિકન પાસે ગાડી તો છે, ભારતીય પાસે બળદગાડું પણ ટૂટેલું છે.

ટ્રેન માત્ર વાહન નથી. એ સભ્યતાનું પ્રતીક છે.