ભારત: કલ્યાણ રાજ્યથી ધાર્મિક બજાર સુધી

# ભારત: કલ્યાણ રાજ્યથી ધાર્મિક બજાર સુધી

**— પરાગ રતનપરા**

---

ભારત બદલાઈ રહ્યું છે. પણ કઈ દિશામાં? આ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત બહુ ઓછા લોકોમાં છે. હું પૂછું છું, કારણ કે હું જોઈ રહ્યો છું — બે સમાંતર રેખાઓ ખેંચાઈ રહી છે આ દેશમાં. એક બાજુ કલ્યાણ રાજ્ય (welfare state), બીજી બાજુ છદ્મ-ધાર્મિક રાષ્ટ્ર (pseudo-religious country). અને આ બંને રેખાઓ એક દિવસ એવા બિંદુએ મળશે જ્યાં અર્થતંત્ર નહીં, આસ્થા ચાલશે. જ્યાં તર્ક નહીં, ભક્તિ શાસન કરશે.

ગુજરાત પરથી નજર કરો. અહીંની માટી પૈસાની ગંધ ઓળખે છે. અહીંનો માણસ ધંધાદારી છે — ભક્ત પછી, વેપારી પહેલાં. આજે ગુજરાતમાં લાખો લોકો ૭૫ વર્ષની ઉંમર વટાવી ચૂક્યા છે. જમીનદાર, ઉદ્યોગપતિ, હીરાના વેપારી, એનઆરઆઈ — બધા પોતાના જીવનના અંતિમ પડાવ પર ઊભા છે. એમની પાસે કરોડોની સંપત્તિ છે, અને એક પ્રશ્ન છે: *આ બધું ક્યાં જશે?*

મારી ગણતરી સીધી છે. આ પેઢી પોતાની મૂડીના ત્રણ ભાગ પાડશે. પચાસ ટકા ધર્માદામાં જશે — મંદિરો, સંપ્રદાયો, ધાર્મિક ટ્રસ્ટોમાં. પચ્ચીસ ટકા સંતાનોને મળશે, કારણ કે સંતાનો તો અમેરિકા, કેનેડા, લંડનમાં પહેલેથી સ્થાયી થઈ ચૂક્યાં છે — એમને પૈસાની એટલી ભૂખ નથી. અને વીસ ટકા પોતાના અંતિમ દિવસો માટે રાખશે — દવા, હોસ્પિટલ, વૃદ્ધાશ્રમ. બાકીના પાંચ ટકા? એ તો હિસાબમાં ખોવાઈ જશે, જેમ દરેક ગુજરાતીના હિસાબમાં કંઈક ખોવાતું જ હોય છે.

પણ મુખ્ય પ્રશ્ન પેલા પચાસ ટકાનો છે. આ પચાસ ટકા ક્યાં જશે? સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, BAPS, ISKCON, અને બીજા અનેક નામી-અનામી પંથો આ પૈસાના સ્વાગત માટે દ્વાર ખુલ્લાં રાખીને બેઠા છે. મંદિરો બંધાશે, ધામ બનશે, શિખરો ઊંચાં થશે. આરસપહાણ આવશે રાજસ્થાનથી, સોનું આવશે દુબઈથી, અને ભક્તો આવશે — લાઈનમાં, હાથ જોડીને, આંખો બંધ કરીને.

અહીં એક રસપ્રદ રમત રમાય છે. જમીનમાં દબાયેલું કાળું નાણું — જેને સરકાર વર્ષોથી શોધી નથી શકી — એ મંદિરના પાયામાં શ્વેત થઈને બહાર આવે છે. એક ખેડૂત પોતાની વડવાઈ જમીન મંદિરને દાનમાં આપે છે. એના નામે તક્તી લાગે છે. એનું નામ અમર થઈ જાય છે. અને જમીનનો ભાવ જે હતો, એ હવે કોઈના ચોપડામાં નથી. સરકારને ટેક્સ નથી મળતો, રાજ્યને આવક નથી મળતી, પણ સંપ્રદાયને મફતમાં જમીન મળી જાય છે. આ એક સમાંતર અર્થતંત્ર છે — parallel economy — જે સત્તાવાર અર્થતંત્રની છાયામાં, એનાથી પણ વધુ મજબૂત બનીને ઊભું થઈ રહ્યું છે.

વિકાસશીલ દેશ માટે આ ઘાતક છે. ભારત જેવા દેશને જોઈએ છે હોસ્પિટલો, શાળાઓ, સંશોધન કેન્દ્રો, ઉદ્યોગો. પણ બની રહ્યાં છે મંદિરો. ભારતને જોઈએ છે વૈજ્ઞાનિકો, ઈજનેરો, ઉદ્યમીઓ. પણ તૈયાર થઈ રહ્યા છે ભક્તો, સ્વયંસેવકો, શ્રદ્ધાળુઓ. એક પેઢીની સંપત્તિ જ્યારે ઉત્પાદનમાં ન જતાં આસ્થામાં જાય છે, ત્યારે દેશ આર્થિક રીતે નહીં, ભાવનાત્મક રીતે સમૃદ્ધ થાય છે. અને ભાવનાથી રોટલી નથી બનતી.

સૌથી દુ:ખદ વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયા પર કોઈ પ્રશ્ન ઉઠાવી શકતું નથી. પ્રશ્ન ઉઠાવનાર તરત જ "ધર્મવિરોધી" જાહેર થઈ જાય છે. લોકશાહીમાં ટીકા થઈ શકે છે, ધર્મતંત્રમાં નહીં. અને ભારત ધીમે ધીમે — બહુ ધીમે, પણ ચોક્કસ — લોકશાહીથી ધર્મતંત્ર તરફ સરકી રહ્યું છે.

હું નિરાશાવાદી નથી. હું વાસ્તવદર્શી છું. ગુજરાતે વેપાર શીખવ્યો દુનિયાને, પણ આજે ગુજરાત પોતાની મૂડી વેપારમાં નહીં, વૈરાગ્યમાં રોકી રહ્યું છે. આ વૈરાગ્ય પણ સાચો નથી — એ તો ટેક્સ-બચતનો એક સ્વરૂપ છે, સામાજિક પ્રતિષ્ઠાનો એક રસ્તો છે, અને મૃત્યુના ડરનો એક ઉપાય છે. સાચો વૈરાગી મંદિર નથી બંધાવતો; એ તો ઝૂંપડીમાં રહે છે.

આવતાં વીસ વર્ષમાં ભારતમાં સૌથી ધનવાન સંસ્થાઓ સરકારી નહીં હોય, કોર્પોરેટ નહીં હોય — ધાર્મિક હશે. અને જે દિવસે આવું થશે, એ દિવસે આપણે ગર્વથી કહીશું કે આપણે "આધ્યાત્મિક મહાસત્તા" બની ગયા. પણ અંદરખાનેથી આપણે શું હોઈશું? એક ગરીબ દેશ, મોટા મંદિરો સાથે. એક ભૂખ્યો સમાજ, સોનાના કળશ સાથે.

બક્ષીબાબુ કહેતા કે ઇતિહાસ પાસે ન્યાય નથી હોતો, ફક્ત હકીકત હોય છે. હું પણ આજે હકીકત લખું છું. ન્યાય કરવાનું કામ આવતી પેઢીનું છે — જો એ પેઢી પાસે ન્યાય કરવા માટેનું મગજ બચ્યું હશે તો.