— પરાગ રતનપરા

**— પરાગ રતનપરા**

પંદર વર્ષ. માત્ર પંદર. ઇતિહાસમાં આ સમય એક પલકારો છે. પણ આ પલકારામાં એક ગુજરાતી માણસે જે કર્યું, તે યુરોપના ઉદ્યોગપતિઓ બસો વર્ષમાં પણ કરી શક્યા નહોતા. મુંદ્રાના ખારા પાણી પાસે ઊભા રહીને જુઓ. ત્યાં પહેલાં રણ હતું. આજે ત્યાં ભારતનું સૌથી મોટું ખાનગી બંદર ધબકે છે. રણ બંદર બન્યું. બંદર સામ્રાજ્ય બન્યું. સામ્રાજ્ય રાષ્ટ્રની કરોડરજ્જુ બન્યું.

મૂડીવાદ નિર્દય છે. એ કવિતા નથી લખતો, હિસાબ લખે છે. અને હિસાબમાં જે માણસ પહેલો આવે, તે જ ટકે. વિકાસશીલ દેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવી એટલે શું? મૂડી જોઈએ, જોખમ ઉઠાવવાની તાકાત જોઈએ, સરકાર સાથે તાલમેલ જોઈએ, અને અમલીકરણની ઝડપ જોઈએ. આ ચાર તત્ત્વો. બસ. બાકી બધું ભાષણ છે. આ જૂથે આ ચાર તત્ત્વોને પકડ્યાં અને બાકીનું બધું છોડી દીધું.

પહેલાં બંદર. પછી બંદર સાથે વીજળીમથક. પછી વીજળીમથક સાથે કોલસાની લોજિસ્ટિક્સ. પછી રેલવે લાઇન, પછી વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર. એક સાંકળ બની. સાંકળની દરેક કડી બીજી કડીને મજબૂત બનાવતી. અર્થશાસ્ત્રીઓ આને 'vertical integration' કહે છે. હું એને સાદી ભાષામાં 'ગુજરાતી વેપારીની બુદ્ધિ' કહું છું. વચેટિયો ન રાખો. દરેક પગથિયે નફો તમારા ખિસ્સામાં. દરેક પગથિયે જોખમ તમારા કાબૂમાં.

૨૦૧૪ પછી પવન બદલાયો. દિલ્હીમાં નવી સરકાર આવી. નવી સરકારને માળખું જોઈતું હતું, ઝડપ જોઈતી હતી, પરિણામ જોઈતું હતું. અને આ જૂથ તૈયાર હતું. સરકાર પાસે દ્રષ્ટિ હતી, જૂથ પાસે ડિલિવરી હતી. બે લાઇન મળી ગઈ. પછી જે થયું તે ચમત્કાર જેવું લાગે છે, પણ ચમત્કાર નહોતો. ચમત્કારો આળસુ લોકોની શોધ છે. આ તો આયોજન હતું, ગણતરી હતી, હિંમત હતી.

થર્મલ પાવરથી શરૂ કરીને સૌર ઊર્જા સુધી. દુનિયાના સૌથી મોટા સૌર પાર્ક. પવનચક્કીઓ. લીલો હાઇડ્રોજન. પર્યાવરણવાદીઓ જેને 'ભવિષ્ય' કહે છે, તેને આ જૂથે 'આજનો ધંધો' બનાવી દીધો. નીતિ બદલાય ત્યારે મોટાભાગના ઉદ્યોગપતિઓ રડે છે. ચતુર ઉદ્યોગપતિ નીતિના બદલાવને નવી તક તરીકે જુએ છે. આ ભેદ જ મોટા અને નાના વચ્ચેનો ભેદ છે.

પછી હવાઈ મથકો આવ્યાં. છ-સાત મોટાં એરપોર્ટ એક ઝાટકે. દરિયાનાં દ્વાર પછી આકાશનાં દ્વાર. સિમેન્ટ, ગેસ વિતરણ, ડેટા સેન્ટર, લોજિસ્ટિક્સ. યાદી લાંબી થતી જાય છે અને વાંચનાર થાકી જાય છે. પણ યાદી બનાવનાર થાકતો નથી. આ જ ફરક છે.

કુટુંબનું સંચાલન. આ શબ્દ પશ્ચિમી પુસ્તકોમાં ગાળ જેવો ગણાય છે. પણ ભારતમાં એ તાકાત છે. શેરહોલ્ડરોની ત્રિમાસિક બેઠકોની ચિંતા કર્યા વગર ત્રીસ વર્ષનું આયોજન કરી શકાય એવી સ્વતંત્રતા માત્ર કુટુંબના માલિક પાસે જ હોય છે. ઋણ લો, મોટું લો, ઝડપથી વાપરો, પાછું વાળો, ફરી લો. ચક્ર ચાલતું રહે.

ટીકાકારો કહેશે — રાજકીય નિકટતા, દેવાનો પહાડ, એકાધિકાર. ટીકા હંમેશાં સાચી હોય છે અને હંમેશાં અધૂરી હોય છે. જે દેશને બંદરો જોઈએ, વીજળી જોઈએ, રસ્તા જોઈએ, એ દેશ નાજુક નૈતિકતાના ત્રાજવે વેપારીઓને તોળી ન શકે. ઇતિહાસ પરિણામ જુએ છે, પ્રવચન નહીં.

આ કથાનો સાર એટલો જ — મોટું સપનું જુઓ, પાયાથી વિચારો, સરકાર સાથે ચાલો, અમલમાં કચાશ ન રાખો, અને સમય આવે ત્યારે છલાંગ મારો. બાકી બધું પુસ્તકિયું જ્ઞાન છે. મુંદ્રાનું ખારું પાણી આજે પણ એ જ છે. ફરક માત્ર એ છે કે હવે એ પાણી પર એક સામ્રાજ્ય તરે છે.