માનસિક મૉડલોનો માયાજાળ

માનસિક મૉડલોનો માયાજાળ
— પરાગ રતનપરા

---

**૧. બડહાર્ટનો નિયમ**

માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ભગવાનમાં માને છે, પણ મંદિરની દાનપેટી ગણે છે. એ પ્રેમમાં માને છે, પણ લગ્નપત્રિકામાં દહેજનો આંકડો લખે છે. એ કહે છે કે 'જે માપી ન શકાય તે સૌથી કીમતી' — અને પછી જ GDP માપીને દેશની પ્રગતિ નક્કી કરે છે. બડહાર્ટનો નિયમ આ જ વિરોધાભાસનું બાળક છે.

નિયમ કહે છે: જે સંસ્થા કશું માપતી નથી, એ કશું સિદ્ધ કરતી નથી. સાંભળવામાં ગંભીર લાગે છે. MBA કરેલા છોકરાઓ આ વાક્ય PowerPoint પર લખે છે અને કરોડો રૂપિયા કમાય છે. પણ સત્ય જુદું છે.

ભારતની સરકારી ઓફિસ લો. ત્યાં કશું માપવામાં આવતું નથી. ફાઇલ ક્યાંથી આવી, ક્યાં ગઈ, કેટલા દિવસ પડી રહી — કશું નહીં. છતાં પગાર નિયમિત છે. પેન્શન નિયમિત છે. નિવૃત્તિ પછી પણ સ્થિતિ યથાવત. એટલે કશું સિદ્ધ નથી થતું — એ વાત ખોટી છે. ઘણું સિદ્ધ થાય છે. માત્ર જે સિદ્ધ થાય છે તે માપવા જેવું નથી હોતું.

હકીકત એ છે કે માપવું એ પશ્ચિમી વળગણ છે. અમેરિકન દરેક વસ્તુને નંબરમાં ફેરવે છે — પ્રેમને ડેટિંગ એપના સ્કોરમાં, મિત્રતાને LinkedIn કનેક્શનમાં, ખુશીને GDPમાં. પછી નિરાશ થઈને સાયકિયાટ્રિસ્ટ પાસે જાય છે. સાયકિયાટ્રિસ્ટ પણ એમના ડિપ્રેશનને ૧થી ૧૦ના સ્કેલ પર માપે છે.

ભારતીય માણસ જુદો છે. એ ભગવાનને માપતો નથી, છતાં રોજ મંદિરે જાય છે. એ પત્નીના પ્રેમને માપતો નથી, છતાં ત્રીસ વર્ષ ટકાવી રાખે છે. માપ્યા વગર પણ જીવન ચાલે છે. ક્યારેક માપવાથી જીવન અટકે છે.

સાચો નિયમ એ છે કે જે સંસ્થા બધું જ માપે છે, એ આખરે માણસને પણ આંકડો સમજવા લાગે છે. પછી માણસ પોતાનું નામ ભૂલીને કર્મચારી ક્રમાંક યાદ રાખે છે.

બડહાર્ટનો ખરો શિષ્ય કોણ? એ CEO જે ત્રૈમાસિક આંકડા જોઈને હજાર લોકોને નોકરીમાંથી કાઢે છે. આંકડા વધે છે. સ્ટોક વધે છે. માણસ ઘટે છે. પણ ચિંતા નહીં — માણસ ક્યાં માપવામાં આવતો હતો?

અંતે એટલું જ — જે માપી શકાય તે માપો, જે ન માપી શકાય તેને છોડી દો. અને જો બંને ન થાય, તો કન્સલ્ટન્ટ રાખી લો. એ માપવાનું કામ કરશે, અને ન માપવાનું પણ.

---

**૨. ઝારેટો સિદ્ધાંત**

૨૦% પરિણામો માત્ર ૦.૦૦૧% કારણોમાંથી આવે છે. આ સાંભળીને અર્થશાસ્ત્રીઓ ખુશ થાય છે. કારણ કે અર્થશાસ્ત્રીઓ એવા માણસો છે જે સવારે ઊઠીને સાબિત કરે છે કે ગઈકાલની એમની આગાહી ખોટી કેમ પડી.

પારેટોએ ઇટાલીમાં વટાણા ઉગાડતા જોયા હતા. ૨૦% છોડ ૮૦% વટાણા આપતા હતા. એમાંથી આખો સિદ્ધાંત બન્યો. હવે દુનિયા આખી વટાણા જેવી થઈ ગઈ છે.

ભારતમાં આ સિદ્ધાંત સાવ સાચો છે. ૦.૦૦૧% લોકો પાસે ૨૦% સંપત્તિ છે — માફ કરજો, ૮૦% સંપત્તિ છે. અંબાણી, અદાણી, ટાટા, બિરલા — ગણતરીના નામ. બાકીના સવાસો કરોડ લોકો વટાણાના બાકીના છોડ છે. જે ફૂલ આપે છે પણ ફળ નહીં.

ઓફિસમાં જાઓ. સો માણસો બેઠા છે. કામ બે કરે છે. મીટિંગમાં બોલે ચાર. પગાર લે બધા જ. આ જ ઝારેટો. બાકીના ચોવીસ કલાક કોફી પીવે છે અને LinkedIn પર motivational quotes શેર કરે છે.

લગ્નજીવનમાં પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. ૨૦% સુખ ૦.૦૦૧% ક્ષણોમાંથી મળે છે. બાકીની ૯૯.૯૯૯% ક્ષણો બીલ ભરવામાં, સાસુ સાથે વાત કરવામાં, અને પાડોશીનું ઘર જોઈને ઇર્ષ્યા કરવામાં ખર્ચાય છે.

પણ સાચી મજા આ છે — જે લોકો ઝારેટો સિદ્ધાંત વિશે વાત કરે છે, એમનો ૮૦% સમય આ સિદ્ધાંત સમજાવવામાં જાય છે, અને ૨૦% સમયમાં એ કશું કરતા નથી. એટલે આ સિદ્ધાંત પોતે જ પોતાનું ઉદાહરણ છે.

અમેરિકન કન્સલ્ટન્ટ આ સિદ્ધાંત વેચીને કરોડો કમાય છે. ભારતીય કન્સલ્ટન્ટ આ સિદ્ધાંત હિન્દીમાં અનુવાદ કરીને લાખો કમાય છે. ગુજરાતી કન્સલ્ટન્ટ એમાં 'જય શ્રી કૃષ્ણ' ઉમેરીને હજારો કમાય છે. બધા ઝારેટો જ છે.

સાર એટલો જ — દુનિયામાં થોડા લોકો ઘણું કરે છે, ઘણા લોકો થોડું કરે છે, અને બાકીના માત્ર સિદ્ધાંતો ટાંકે છે. અમે બધા જ ત્રીજા વર્ગમાં છીએ.

---

**૩. ડનિંગ–ક્રૂગર–ક્રૂગર–ડનિંગ અસર**

આ નામ સાંભળીને લાગે કે કોઈ જર્મન દાર્શનિકે બિયર પીને શોધ્યું હશે. હકીકત એ છે કે આ બે અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકોએ ૧૯૯૯માં એક શોધપત્ર લખ્યો હતો. પછી દુનિયાએ એને એટલી વાર ખોટી રીતે ટાંક્યો કે હવે સિદ્ધાંત પોતે જ પોતાનું ઉદાહરણ બની ગયો છે.

ડનિંગ–ક્રૂગર–ક્રૂગર–ડનિંગ અસર કહે છે: જે લોકોને ડનિંગ–ક્રૂગર અસર વિશે થોડુંક જ્ઞાન છે, એ આત્મવિશ્વાસથી કહેશે કે 'મૂર્ખ લોકો પોતાને નિષ્ણાત સમજે છે'. પણ મૂળ સિદ્ધાંત આ કહેતો નથી. મૂળ સિદ્ધાંત વધુ સૂક્ષ્મ છે. પણ સૂક્ષ્મતા ભારતીય WhatsApp યુનિવર્સિટીમાં ટકતી નથી.

ટ્વિટર ખોલો. દરેક ત્રીજો માણસ કોઈકને 'ડનિંગ–ક્રૂગર' કહીને અપમાનિત કરે છે. જે કહે છે એને ખબર નથી કે એ પોતે જ એ અસરનું જીવંત ઉદાહરણ છે. પછી કોઈક એને ડનિંગ–ક્રૂગર કહે છે. એટલે સાંકળ અનંત છે.

ગુજરાતી ઘરમાં આ અસર ખાસ જોવા મળે છે. કાકાએ એક લેખ વાંચ્યો. હવે એમને અર્થશાસ્ત્ર, રાજકારણ, ખગોળશાસ્ત્ર, અને કિડનીની બીમારી — બધાનું જ્ઞાન છે. ડૉક્ટર ભત્રીજાને પણ એ સલાહ આપે છે કે દવા કઈ લેવી. ભત્રીજો ચૂપ રહે છે. કારણ કે ભત્રીજો જાણે છે કે કાકાને સમજાવવું એટલે દીવાલ સાથે ગુજરાતી બોલવું.

સોશિયલ મીડિયાએ આ અસરને ઉદ્યોગનું સ્વરૂપ આપ્યું છે. દરેક માણસ પોતાના ક્ષેત્રનો નિષ્ણાત છે. ક્રિકેટ જોયા વગર ક્રિકેટ વિશ્લેષક. ફિલ્મ જોયા વગર ફિલ્મ સમીક્ષક. પુસ્તક વાંચ્યા વગર સાહિત્ય વિવેચક. અને ચૂંટણી લડ્યા વગર રાજકીય ટિપ્પણીકાર.

સાચા નિષ્ણાતો ચૂપ છે. કારણ કે એ જાણે છે કે એ કેટલું ઓછું જાણે છે. અજાણ લોકો બોલે છે. કારણ કે એ જાણતા નથી કે એ કેટલું ઓછું જાણે છે. પરિણામ — અવાજ એમનો છે જે સૌથી ઓછું જાણે છે. લોકશાહીનું આ જ દુ:ખ છે.

આ અસરનું ખરું રહસ્ય એ છે કે દરેક માણસ માને છે કે 'આ અસર બીજા પર લાગુ પડે છે, મારા પર નહીં'. એટલે જ્યારે તમે આ લેખ વાંચીને વિચારો કે 'હા, મારા કાકા આવા જ છે' — ત્યારે યાદ રાખજો, કોઈક તમારા વિશે પણ એમ જ વિચારી રહ્યું છે.

નિષ્કર્ષ? નિષ્કર્ષ નથી. કારણ કે નિષ્કર્ષ કાઢવો એ પોતે જ ડનિંગ–ક્રૂગરનું લક્ષણ છે.

---

**૪. શ્વેત હંસ સિદ્ધાંત**

તાલેબ નામનો એક લેબનીઝ-અમેરિકન 'બ્લેક સ્વાન'નો સિદ્ધાંત આપીને પ્રસિદ્ધ થયો. પછી કરોડો કમાયો. પછી ગુસ્સામાં રહેવા લાગ્યો. એની ગુસ્સાની કિતાબો વધુ વેચાણી. એટલે વધુ ગુસ્સો આવ્યો. આ જ ખરો બ્લેક સ્વાન છે.

પણ શ્વેત હંસ સિદ્ધાંત જુદો છે. એ કહે છે કે દુનિયાની મોટાભાગની અસર સામાન્ય, રોજિંદી, દેખાતી ઘટનાઓમાંથી આવે છે — દુર્લભ ઘટનાઓમાંથી નહીં. પણ આ વાત કહેનારા બહુ ઓછા છે. કારણ કે દુર્લભ ઘટનાઓ વેચવાથી પુસ્તકો વેચાય છે. રોજિંદી ઘટનાઓ વેચવાથી કશું વેચાતું નથી.

માણસને લાગે છે કે એનું જીવન કોઈ મોટી ઘટનાથી બદલાશે. લોટરી લાગશે. વિદેશમાં નોકરી મળશે. કોઈ અબજોપતિ અચાનક મળી જશે. હકીકતમાં જીવન રોજની નાની ટેવોથી બને છે. રોજ સવારે ઊઠવાથી. રોજ થોડું વાંચવાથી. રોજ પત્ની સાથે ઝઘડો ન કરવાથી. પણ આ કંટાળાજનક છે. એટલે કોઈ સાંભળતું નથી.

ગુજરાતી સમાજનો આખો અર્થશાસ્ત્ર શ્વેત હંસ પર બેઠો છે. એક દાળભાત, એક ઢોકળું, એક ચા — બસ. આ જ રોજનું. આ જ સનાતન. એમાંથી જ કોટ્યાધિપતિઓ નીકળ્યા. બ્લેક સ્વાન શોધવા જનારા ગુજરાતીઓ મોટાભાગે અમેરિકામાં મોટેલ ચલાવે છે. અને ત્યાં પણ રોજ એ જ ચા પીવે છે.

ભારતમાં રાજકારણ પણ શ્વેત હંસ છે. દરેક ચૂંટણીમાં એ જ મુદ્દા — મંદિર, મસ્જિદ, મંડલ, મોંઘવારી. મીડિયા કહે છે કે આ વખતે કંઈક અલગ છે. કશું અલગ નથી. જે સામાન્ય છે એ જ જીતે છે. જે અસામાન્ય છે એ ચર્ચામાં રહે છે, સત્તામાં નહીં.

માણસ દુર્લભને શોધતો રહે છે. સામાન્ય એના હાથમાં છે, એને એ જોતો નથી. પત્ની સામે બેઠી છે, એ Instagram પર બીજાની પત્નીઓ જુએ છે. ઘરનું ભોજન પાસે છે, એ Zomato પર ઓર્ડર કરે છે. સ્વાસ્થ્ય મફત છે, એ જિમ મેમ્બરશિપ લે છે જેમાં એક વાર પણ જતો નથી.

શ્વેત હંસ વિશે એક વધુ સત્ય છે — જે દેખાય છે, જે સામાન્ય છે, જે હાથ વેંતમાં છે — એના વિશે માણસ ફરિયાદ કરે છે. જે દુર્લભ છે, જે મળતું નથી, જે દૂર છે — એના વિશે માણસ સપના જુએ છે. અને આ જ ભ્રમ એનું જીવન ખાય છે.

સાર એટલો કે જીવન શ્વેત હંસોથી ભરેલું છે. કાળા હંસ તો અપવાદ છે. પણ અપવાદ વેચાય છે, નિયમ નહીં. એટલે આપણે બધા કાળા હંસની વાતો કરીએ છીએ, શ્વેત હંસના વચ્ચે બેસીને.

---

**૫. ઝુકરબર્ગનો આંકડો**

ટેક્નોલોજીએ માણસને ઉત્ક્રાંતિની મર્યાદાઓથી મુક્તિ આપી છે, એમ કહેવાય છે. એટલે કે હવે માણસ ૫૦૦૦ લોકો સાથે 'નામની જ' મિત્રતા રાખી શકે છે. પહેલાં ૧૫૦ સાચા મિત્રો હતા. હવે ૫૦૦૦ ખોટા મિત્રો છે. આને પ્રગતિ કહેવાય કે પતન, એ તમે નક્કી કરો.

ઝુકરબર્ગે ફેસબુક બનાવ્યું, લોકોને જોડ્યા, અબજો કમાયા. પછી કૉંગ્રેસ સામે બેસીને શપથ લીધા કે એ માણસ છે, રોબોટ નથી. આ પણ એક નવું મેન્ટલ મૉડલ છે — જેટલા વધુ લોકો સાથે તમે જોડાયેલા છો, એટલા ઓછા તમે માણસ લાગો છો.

ભારતમાં દરેક વ્યક્તિના ૫૦૦૦ ફેસબુક 'મિત્રો' છે. એમાંથી ૧૦ ખરેખર ઓળખે છે. ૫૦ નામથી ઓળખે છે. ૨૦૦ સ્કૂલ-કોલેજના છે જેમને તમે પાછા મળવા પણ ઇચ્છતા નથી. બાકીના ૪૭૪૦ કોણ છે, એ ભગવાન જાણે. પણ તમારા લગ્ન, બાળકના જન્મદિવસ, નવી કારનો ફોટો — બધું એ જોઈ રહ્યા છે.

સાચા મિત્રો હવે WhatsApp ગ્રુપમાં છે. જ્યાં સવારે 'Good morning' ફૂલ અને સાંજે 'Good night' ચાંદનો ફોટો આવે છે. વચ્ચે રાજકારણ, ધર્મ, અને ફેક ન્યૂઝ. મિત્રતાનું સ્વરૂપ આ જ છે હવે. લાગણી નહીં, ફોરવર્ડ.

ઉત્ક્રાંતિએ માણસને એટલા માટે બનાવ્યો કે એ ૧૫૦ લોકો સાથે ઊંડો સંબંધ રાખી શકે. ટેક્નોલોજીએ એને ૫૦૦૦ લોકો સાથે છીછરો સંબંધ આપ્યો. હવે માણસ એકલો છે, અને એ એકલતાની તસવીરો ૫૦૦૦ લોકોને બતાવીને ખુશ થાય છે.

ગુજરાતી સમાજમાં આ ખાસ દેખાય છે. નવરાત્રિમાં ૨૦૦૦ લોકો સાથે ગરબા રમવાના, પણ પછી ૩૬૪ દિવસ એકલા. દીવાળીમાં ૫૦૦ લોકોને 'સાલ મુબારક' મોકલવાનું, પણ ફોન કરીને એક ને પણ નહીં. લગ્નમાં ૧૫૦૦ લોકો આવશે, પણ દુઃખના દિવસે ૧૫ પણ નહીં.

ટેક્નોલોજી એ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી છે જે સમસ્યા એણે જ બનાવી હતી. પહેલાં એકલતા હતી. પછી સોશિયલ મીડિયા આવ્યું. હવે 'કનેક્ટેડ એકલતા' છે. આગળ AI મિત્રો આવશે. પછી AI પ્રેમીઓ. પછી AI મનોચિકિત્સકો જે AI પ્રેમીઓના કારણે થયેલા ડિપ્રેશનનો ઇલાજ કરશે.

અંતે — ૫૦૦૦ મિત્રો હોવા એ મિત્રતા નથી, એ આંકડાશાસ્ત્ર છે. અને જે સંબંધને આંકડામાં માપવો પડે, એ સંબંધ પહેલેથી જ મરી ચૂક્યો છે. ઝુકરબર્ગે માત્ર એની કબર પર સ્મારક બાંધ્યું છે. અને એન્ટ્રી ફી તરીકે આપણો ડેટા લીધો છે.

---

**૬. બાર્કિન્સનનો નિયમ**

પ્રોજેક્ટ માટે જેટલો સમય આપો, માણસ છેલ્લી ઘડીએ જ શરૂ કરશે. એક મહિનો આપો, ૨૯ દિવસ વેડફશે. એક વર્ષ આપો, ૩૬૪ દિવસ વેડફશે. જીવન આપો, મૃત્યુશય્યા પર પસ્તાશે. આ નિયમ પાર્કિન્સનના કાકાનો છે — પણ વધુ સાચો છે.

શાળાના સમયથી આ નિયમ શરૂ થાય છે. ઉનાળુ વેકેશનનું હોમવર્ક બે મહિના પહેલાં મળે છે. છોકરો જુલાઈના છેલ્લા દિવસે શરૂ કરે છે. અને ઓગસ્ટ પહેલાં રડીને પૂરું કરે છે. પિતા ગુસ્સે થાય છે. પણ પિતા પણ એવા જ હતા. આ વારસાગત છે.

કોલેજમાં આ નિયમ પરિપક્વ થાય છે. પરીક્ષાના ત્રણ મહિના પહેલાં વિષય ભણાવવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થી ત્રણ દિવસ પહેલાં પુસ્તક ખોલે છે. પહેલા દિવસે ચા પીવે છે. બીજા દિવસે મિત્રો સાથે ચર્ચા કરે છે કે 'આ વખતે મરી ગયા'. ત્રીજા દિવસે જાગીને બધું વાંચી કાઢે છે. અને પાસ પણ થઈ જાય છે. એટલે નિયમ દૃઢ થાય છે.

ઓફિસમાં આ નિયમ ઉત્સવ બની જાય છે. બોસ કહે કે 'આ રિપોર્ટ બે અઠવાડિયામાં જોઈએ'. કર્મચારી કહે 'yes sir'. બાર દિવસ LinkedIn પર વિતાવે છે. તેરમા દિવસે ગભરાય છે. ચૌદમા દિવસે રાત્રે ત્રણ વાગ્યા સુધી જાગીને રિપોર્ટ બનાવે છે. સવારે બોસને આપે છે. બોસ બે અઠવાડિયા પછી ખોલે છે. કારણ કે બોસ પણ બાર્કિન્સનનો શિષ્ય છે.

લગ્નજીવનમાં પણ આ જ — પત્ની છ મહિના પહેલાં કહે કે 'સાસુમાનો જન્મદિવસ આવે છે, કંઈક આયોજન કરો'. પતિ છ મહિના સાંભળે છે. છઠ્ઠા મહિનાના છેલ્લા દિવસે કેક ખરીદવા દોડે છે. કેક મળતી નથી. સાસુ નારાજ. પત્ની નારાજ. પતિ બાર્કિન્સનને ગાળ આપે છે. પણ બાર્કિન્સન તો બ્રિટિશ હતો, એને ગુજરાતી ગાળ સમજાતી નથી.

લેખકો આ નિયમના સૌથી મોટા ભક્તો છે. પ્રકાશકે છ મહિનાની મહેતલ આપી. લેખક પાંચ મહિના દારૂ પીવે છે. છઠ્ઠા મહિનાના છેલ્લા અઠવાડિયામાં એટલું લખે છે કે પોતે જ ચોંકી જાય છે. પછી કહે છે કે 'દબાણ હોય તો જ સર્જનાત્મકતા આવે'. આ શુદ્ધ બકવાસ છે. પણ વેચાય છે.

સાચી વાત એ છે કે માણસનું મગજ પીડા ટાળવા માટે રચાયું છે. કામ પીડા છે. મુલતવી રાખવું એ પીડા ટાળવાની રીત છે. એટલે માણસ ટાળતો રહે છે, ટાળતો રહે છે, ટાળતો રહે છે — જ્યાં સુધી ટાળવાની પીડા કામની પીડાથી વધુ ન થઈ જાય. પછી કામ થાય છે. આ જ જીવનનો નિયમ છે.

નિષ્કર્ષ — જો આ લેખ તમે છેલ્લી ઘડીએ વાંચી રહ્યા છો, તો તમે નિયમનું પાલન કરી રહ્યા છો. અભિનંદન. અને જો તમે વહેલા વાંચી રહ્યા છો, તો તમે અપવાદ છો. પણ મને શંકા છે. કારણ કે આ લેખ પણ મેં છેલ્લી ઘડીએ જ લખ્યો છે.

---

**૭. શ્લોકમનો અસ્ત્રો**

ઑકમના અસ્ત્રાએ કહ્યું કે સૌથી સરળ સમજૂતી સાચી હોય છે. શ્લોકમનો અસ્ત્રો કહે છે કે સૌથી ઉપયોગી સમજૂતી સાચી હોય છે. તફાવત સૂક્ષ્મ છે, પણ ગહન છે. સરળ અને ઉપયોગી — બંને જુદી વસ્તુઓ છે. ગુજરાતી માણસ સરળતા નહીં, ઉપયોગિતા શોધે છે.

ધારો કે બૉસ તમને ઠપકો આપે છે. બે સમજૂતી છે. એક: બૉસ ખરેખર તમારું ભલું ઇચ્છે છે. બે: બૉસને ઘરે પત્ની સાથે ઝઘડો થયો છે અને એ ગુસ્સો તમારા પર કાઢી રહ્યો છે. બીજી સમજૂતી વધુ સાચી છે. પણ પહેલી સમજૂતી વધુ ઉપયોગી છે — કારણ કે એનાથી તમને પગારવધારો મળી શકે. સત્ય મહત્ત્વનું નથી, પ્રમોશન મહત્ત્વનું છે.

રાજકારણનો આખો ખેલ આ જ છે. નેતાએ જે કહ્યું એની દસ સમજૂતી છે. ચાહકો 'ઉપયોગી' સમજૂતી પસંદ કરે છે — એટલે કે જે એમના વિચાર સાથે મેળ ખાય. વિરોધીઓ 'નુકસાનકારી' સમજૂતી પસંદ કરે છે. સત્ય વચ્ચે ક્યાંક પડ્યું છે, રડી રહ્યું છે, કોઈ ઉચકતું નથી.

ડૉક્ટર પાસે જાઓ. દર્દ છે. ડૉક્ટરને દસ બીમારીઓ શંકાસ્પદ લાગે છે. એ સૌથી મોંઘી ટેસ્ટ કરાવે છે. એ ઉપયોગી છે — એના માટે. તમારા માટે સસ્તી ટેસ્ટ ઉપયોગી હોત. પણ શ્લોકમનો અસ્ત્રો કહે છે કે ઉપયોગિતા કોના માટે, એ પહેલાં પૂછવું જોઈએ.

જ્યોતિષીઓએ આ નિયમને ધંધો બનાવ્યો છે. તમારી સમસ્યાઓની સૌથી ઉપયોગી સમજૂતી — શનિ ભારે છે. ઉપાય — સાડા સાત હજાર રૂપિયાનો યજ્ઞ. ઑકમ કહેત કે સૌથી સરળ સમજૂતી એ છે કે તમે મહેનત નથી કરતા. પણ એ સમજૂતી ઉપયોગી નથી — ન તમારા માટે, ન જ્યોતિષી માટે.

પત્રકારત્વમાં તો શ્લોકમ ભગવાન છે. કોઈ ઘટના બની. દસ સમજૂતી છે. અખબાર એ પસંદ કરશે જે સૌથી વધુ પ્રતો વેચાવશે. TV ચેનલ એ પસંદ કરશે જે સૌથી વધુ TRP આપશે. સત્ય? સત્ય ગયા અઠવાડિયે રાજીનામું આપીને ચાલ્યું ગયું. કોઈએ નોંધ લીધી નથી.

સામાજિક સંબંધોમાં આ નિયમ સોનાનો છે. પત્ની મોડી આવી. બે સમજૂતી — એક: ટ્રાફિક હતો. બે: એ કોઈ બીજા સાથે હતી. પહેલી ઉપયોગી છે — કારણ કે બીજી સમજૂતી માન્યા પછી શું કરશો? ડિવોર્સ? કોર્ટ? ઝઘડો? કોણ આટલી ઉર્જા વાપરે? એટલે ટ્રાફિક માની લો. ગુજરાતી લગ્નનો આ જ રાઝ છે.

સાર — સત્યની ખોજ નિષ્કપટ લોકો માટે છે. ડાહ્યો માણસ ઉપયોગિતા શોધે છે. અને ખૂબ ડાહ્યો માણસ બંને શોધવાનું છોડી દે છે અને ચા પીવે છે. આ ત્રીજો જ સૌથી સુખી છે.

---

**૮. સેવિલ અસર**

શક્તિશાળી લોકો માહિતી દબાવવામાં મોટાભાગે સફળ થાય છે. તમે જે થોડા કિસ્સા સાંભળો છો એ તો માત્ર એ છે જેમાં દબાવી ન શક્યા. આ નિયમ સરળ છે પણ ધાતક છે. કારણ કે એ કહે છે કે આપણે જે જાણીએ છીએ એ અપવાદ છે, નિયમ નહીં.

જિમી સેવિલ નામનો એક બ્રિટિશ માણસ પચાસ વર્ષ સુધી ખુલ્લેઆમ ગુનાઓ કરતો રહ્યો. BBCને ખબર હતી. રાજાશાહીને ખબર હતી. સાથીઓને ખબર હતી. પણ એ શક્તિશાળી હતો, એટલે કશું ન થયું. મૃત્યુ પછી સત્ય બહાર આવ્યું. પણ વિચારો — એના જેવા કેટલા હશે જેમના મૃત્યુ પછી પણ સત્ય બહાર નથી આવ્યું?

ભારતમાં આ અસર વધુ તીવ્ર છે. ગોધરાથી ગુવાહાટી સુધી, કેટલા કૌભાંડો છે જેના વિશે અફવાઓ છે, પણ પુરાવા નથી. કારણ કે પુરાવા આપનારા હવે વર્તમાનમાં નથી. એમણે આત્મહત્યા કરી લીધી. ટ્રેનમાંથી પડી ગયા. હૃદયરોગથી ગુજરી ગયા. સાવ અચાનક. સાવ સંયોગથી.

મીડિયા આ અસરનો ભાગ છે. શક્તિશાળી લોકો પર સમાચાર ત્યારે જ આવે છે જ્યારે એ પડી ગયા હોય. પડતા પહેલાં બધા એમના ગુણગાન ગાય છે. પડ્યા પછી એ જ લોકો એમની ટીકા કરે છે. પત્રકારત્વનું આ જ સૌથી નીચું સ્વરૂપ છે — મૃતદેહો પર કાગડાઓનું નૃત્ય.

બૉલીવુડ પણ આ અસરનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દાયકાઓથી જે થઈ રહ્યું હતું, એ ૨૦૧૮ પછી બહાર આવ્યું. કારણ કે પશ્ચિમમાં #MeToo શરૂ થયું. એ ફેશન બની. એટલે ભારતે પણ અપનાવી. એ પહેલાં બધાને ખબર હતી. પણ બધા ચૂપ હતા. કારણ કે કોણ કામ ગુમાવે?

ધાર્મિક સંસ્થાઓ પણ અપવાદ નથી. આશ્રમોમાં, મઠોમાં, દેવળોમાં — બધે જ. જે બહાર આવે છે એ માત્ર ઉપરનું સ્તર છે. નીચે શું છે એ ભગવાન જાણે. કદાચ ભગવાન પણ નહીં જાણે — કારણ કે ભગવાનને પણ શક્તિશાળી લોકોએ જ બનાવ્યા છે.

આ અસરનું સૌથી દુ:ખદ પાસું આ છે — જે પીડિતો ન્યાય માંગે છે, એમને 'અસ્થિર', 'લાલચી', 'પ્રસિદ્ધિ શોધનારી' કહેવામાં આવે છે. શક્તિશાળી લોકો પાસે PR ટીમ છે. પીડિત પાસે આંસુ છે. આંસુઓથી PR સામે લડાઈ થતી નથી. આંસુ સુકાઈ જાય છે. PR ટકી જાય છે.

સાર એ છે કે તમે સમાચારમાં જે 'દુર્ઘટનાઓ' વાંચો છો, એ આઇસબર્ગની ટોચ છે. નીચેનો હિમખંડ દેખાતો નથી. અને એ દેખાડવા માટે હિંમત જોઈએ. એ હિંમત બહુ ઓછા લોકો પાસે છે. અને જેમની પાસે છે, એમને 'અચાનક હૃદયરોગ' આવી જાય છે.

---

**૯. ઓટિઝમ અસર**

જ્યારે કોઈ લક્ષણની વ્યાખ્યા વિસ્તરે અને નિદાન સુધરે, ત્યારે એની સંખ્યા વધે છે. સાદી વાત છે. પણ મૂર્ખ લોકો આ વધારો જોઈને ટાયલેનોલ, રસી, 5G ટાવર, અને ચંદ્રગ્રહણને દોષ આપે છે. આ જ છે ઓટિઝમ અસર — માણસનો સત્ય સમજવાનો અણગમો.

પહેલાં ઓટિઝમની વ્યાખ્યા સંકુચિત હતી. માત્ર ગંભીર કિસ્સાઓ ગણાતા. હવે સ્પેક્ટ્રમ છે — એક છેડેથી બીજા છેડા સુધી. પહેલાં જે 'થોડો શરમાળ છોકરો' હતો, હવે એ 'ઉચ્ચ-કાર્યશીલ ઓટિસ્ટિક' છે. પહેલાં જે 'અજીબ કાકા' હતા, હવે એ 'સ્પેક્ટ્રમ પર' છે. સંખ્યા વધી. કારણ આંકડામાં છે, ઝેરમાં નહીં.

પણ આ સમજવા માટે મગજ વાપરવું પડે. મગજ વાપરવાનું કામ છે. કામ કોઈને નથી કરવું. એટલે ટૂંકો જવાબ શોધવામાં આવે છે. રસી સૌથી સહેલો ટાર્ગેટ છે. કારણ કે રસી બધાને આપવામાં આવે છે, અને ઓટિઝમનું નિદાન પણ રસી આપ્યા પછીની ઉંમરમાં જ થાય છે. એટલે કારણ-પરિણામનો ભ્રમ ઊભો થાય છે.

ગુજરાતી સમાજમાં આ અસર ખૂબ ચાલે છે. પુત્રવધૂએ પુત્ર ન આપ્યો? કોઈ 'દોષ' હશે. પુત્રે સારી નોકરી ન મેળવી? 'નજર' લાગી હશે. વ્યાપારમાં નુકસાન? કોઈએ 'તાંત્રિક' કર્યું હશે. સાચું કારણ — મહેનત નથી કરી, બજાર બદલાયું, આયોજન નહોતું — એ કોઈને સ્વીકારવું નથી.

સોશિયલ મીડિયાએ આ મૂર્ખતાને બુલેટ-ટ્રેનની ઝડપ આપી છે. દરેક બીમારીનું કારણ એક WhatsApp ફોરવર્ડમાં છુપાયેલું છે. કૅન્સર? પ્લાસ્ટિકમાંથી. ડાયાબિટીસ? ગાયના દૂધમાંથી. હાર્ટ એટેક? કૉવિડ રસીમાંથી. અને આ બધાનો ઇલાજ? હળદરવાળું દૂધ. અથવા ગૌમૂત્ર. અથવા બાવાજીનું ખાસ આસન.

સત્ય કંટાળાજનક છે. આંકડાશાસ્ત્ર સૂક્ષ્મ છે. વ્યાખ્યામાં ફેરફાર સમજવો અઘરો છે. નિદાન પદ્ધતિમાં સુધારો થયો છે એ સ્વીકારવામાં નમ્રતા જોઈએ. આ બધું માણસ પાસે નથી. એટલે સરળ ખલનાયક શોધવામાં આવે છે. અને ખલનાયક મળે છે — ક્યારેક રસીમાં, ક્યારેક મુસલમાનમાં, ક્યારેક ચીનમાં, ક્યારેક પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં.

રાજકારણીઓ આ અસરનો સૌથી વધુ ફાયદો ઉઠાવે છે. જટિલ સમસ્યાનો સરળ ખલનાયક આપો, લોકો ખુશ. પછી ખલનાયક સામે 'યુદ્ધ' જાહેર કરો, લોકો વધુ ખુશ. યુદ્ધ જીતાતું નથી, પણ તમે ચૂંટણી જીતી જાઓ છો. બસ, એ જ કામ છે.

નિષ્કર્ષ — જ્યારે પણ કોઈ કહે કે 'અચાનક આ બીમારી કેમ વધી ગઈ?', પહેલાં પૂછવું — 'માપવાની રીત બદલાઈ કે નહીં?' જો જવાબ 'હા' છે, તો વાતચીત ત્યાં જ બંધ કરો. જો 'ના' છે, તો પણ મોટાભાગે બંધ કરો. કારણ કે જવાબ જાણનારા આંકડાશાસ્ત્રીઓ આ વાતચીતમાં ભાગ લેતા નથી. એ ઘરે બેસીને ડેટા જુએ છે, અને માથું પકડીને રડે છે.

---

**૧૦. સ્ટાલિનનો અસ્ત્રો**

હૅનલોનનો અસ્ત્રો કહે છે કે જેને મૂર્ખતાથી સમજાવી શકાય, એને દુષ્ટતાનું પરિણામ ન માનો. ઉદાર, ભલો, દયાળુ નિયમ. પણ સ્ટાલિનનો અસ્ત્રો વધુ વાસ્તવવાદી છે — જ્યારે સત્તાના શિખરે બેઠેલો માણસ કંઈક ખોટું કરે, ત્યારે મૂર્ખતાનો વિચાર ભૂલી જાઓ. એ હોશિયાર છે. એ જાણી જોઈને કરી રહ્યો છે.

ઇતિહાસનું સૌથી મોટું જૂઠ એ છે કે 'હિટલર પાગલ હતો'. ના. હિટલર પાગલ નહોતો. એ ખૂબ સ્પષ્ટ, ખૂબ આયોજિત, ખૂબ બુદ્ધિશાળી હતો. એ જાણતો હતો કે એ શું કરી રહ્યો છે. સ્ટાલિન પણ જાણતો હતો. માઓ પણ. એમને 'પાગલ' કહેવાથી આપણી ચિંતા ઓછી થાય છે. કારણ કે પાગલ તો ક્યારેક જ આવે. પણ જો એ સ્વસ્થ હતા? તો આજે પણ આવી શકે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ અસ્ત્રો દરરોજ લાગુ પડે છે. જ્યારે કોઈ નેતા ભ્રષ્ટાચાર કરે, ચાહકો કહે છે — 'એ તો ખબર નહોતી'. જ્યારે સાંપ્રદાયિક હિંસા ફાટે, ચાહકો કહે છે — 'સરકારની નીતિ નહોતી'. મૂર્ખતા માની લેવાની આ આદત આપણને સત્યથી બચાવે છે. કારણ કે સત્ય ડરામણું છે.

ઓફિસમાં પણ આ જ — બૉસે અન્યાય કર્યો. સહકર્મચારી કહે છે 'એને ખ્યાલ નહીં હોય'. ખ્યાલ હતો. બરાબર ખ્યાલ હતો. એટલે જ કર્યો. શક્તિનો અર્થ જ એ છે કે તમે જાણી જોઈને અન્યાય કરી શકો અને કોઈ તમને રોકી ન શકે. આ ખ્યાલ ન હોવાની વાત એ સ્વ-આશ્વાસન છે.

કુટુંબમાં પણ આ જ. સાસુએ વહુ સાથે ખરાબ વર્તન કર્યું. પતિ કહે છે — 'મા એવી જ છે, સમજી નહીં શકે'. સમજી શકે છે. બરાબર સમજે છે. એટલે જ કરે છે. પચાસ વર્ષની સાસુ 'સમજવામાં અક્ષમ' નથી હોતી — એ ફક્ત સમજવા નથી માંગતી. કારણ કે ન સમજવામાં એને લાભ છે.

ધર્મગુરુઓ પણ આ અસ્ત્રા પાછળ છુપાય છે. જ્યારે કોઈ બાવા કે ગુરુ કૌભાંડમાં પકડાય, એના ભક્તો કહે છે — 'એ તો ભોળા છે, એમની આસપાસના લોકોએ એમને ફસાવ્યા'. ભોળા નહોતા. પંચાવન વર્ષનો માણસ જે હજારો લોકોને પ્રવચન આપે છે, એ 'ભોળો' નથી હોઈ શકતો. એ ચતુર છે. ભોળો હોત તો આટલી મોટી સંસ્થા ઊભી ન કરી શકત.

આ અસ્ત્રાનો ખરો ઉપયોગ આ છે — જ્યારે તમે સત્તાના માણસને જુઓ, પહેલાં માનો કે એ શું કરી રહ્યો છે એ જાણી જોઈને કરી રહ્યો છે. પછી જો પુરાવા મળે કે એ ખરેખર મૂર્ખ છે, ત્યારે સ્વીકારજો. પણ ડિફોલ્ટ સ્થિતિ 'મૂર્ખ' ન હોવી જોઈએ. ડિફોલ્ટ સ્થિતિ 'ગણતરીપૂર્વક' હોવી જોઈએ.

અંતે — સત્તાના શિખરે બેઠેલા માણસને ક્યારેય 'ભોળો' ન માનજો. ભોળા લોકો શિખર સુધી પહોંચતા જ નથી. એ પહેલા જ પગથિયે પડી જાય છે. જે ટોચે પહોંચ્યો છે, એણે હજાર પગથિયાં કોઈના ખભા પર ચડીને પાર કર્યા છે. એ ખભાઓની યાદી એની પાસે છે. અને યાદી ધરાવનારો માણસ ક્યારેય ભોળો નથી હોતો.

---

**૧૧. મસ્કનો નિયમ**

જીવનમાં વહેલી સફળતા મળેલા લોકોને ખાતરી થઈ જાય છે કે એ દરેક ક્ષેત્રમાં પ્રતિભાશાળી છે. આ પૃથ્વી પરનો સૌથી ખતરનાક ભ્રમ છે. કારણ કે આવા લોકો પાસે પૈસા હોય છે, અવાજ હોય છે, અનુયાયીઓ હોય છે — અને અજ્ઞાન પણ હોય છે. આ ચાર વસ્તુઓનું મિશ્રણ ઇતિહાસ બદલી શકે છે, સામાન્ય રીતે ખરાબ દિશામાં.

એક ઉદ્યોગપતિ કાર બનાવવામાં સફળ થયો. એટલે એને લાગ્યું કે એ ટ્વિટર પણ ચલાવી શકે. અવકાશયાન બનાવી શકે. રાજકારણ સમજી શકે. માનસશાસ્ત્ર સમજી શકે. એટલે એણે બધું જ કરવાનું શરૂ કર્યું. અને ધીમે ધીમે એનું સામ્રાજ્ય ટૂટવા લાગ્યું. પણ એને ખ્યાલ નથી. કારણ કે ખ્યાલ આવે તો પ્રતિભાનો ભ્રમ તૂટી જાય.

ભારતમાં પણ આ જ. કોઈ માણસ ક્રિકેટમાં સફળ થયો. એટલે હવે એ શિક્ષણ આપે છે. રાજકારણમાં ઊતરે છે. પ્રોડક્ટ વેચે છે. ફિલ્મો બનાવે છે. અધ્યાત્મ શીખવે છે. જાણે ક્રિકેટમાં સેંચુરી મારવાથી બ્રહ્માંડનું જ્ઞાન આવી જતું હોય. નથી આવતું. પણ ચાહકો તાળી પાડે છે, એટલે ભ્રમ ચાલુ રહે છે.

ફિલ્મી હીરો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. પડદા પર રોમાન્સ કરે, એટલે જીવનમાં પ્રેમના ગુરુ બની જાય. પડદા પર ગુંડા મારે, એટલે જીવનમાં સમાજસુધારક બની જાય. પડદા પર રડે, એટલે જીવનમાં ફિલસૂફ બની જાય. અને ચાહકો? ચાહકો માને છે. કારણ કે માનવું સહેલું છે. વિચારવું અઘરું છે.

ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં આ રોગ મહામારી બની ગયો છે. બેંગ્લોરમાં કોઈ છોકરાએ ૨૫ વર્ષની ઉંમરે એપ વેચીને અબજો કમાયા. હવે એ જળવાયુ પરિવર્તન પર ભાષણ આપે છે. ગરીબી નાબૂદી પર પુસ્તક લખે છે. શિક્ષણ પ્રણાલી બદલવા માંગે છે. ત્રણ વર્ષ પહેલાં એ કોલેજની કેન્ટીનમાં મેગી ખાતો હતો. આજે એ UN માં બોલે છે. સફળતા એટલું ઝડપથી માથે ચડે છે કે ટોપી પણ લાગતી નથી.

આ નિયમનું સૌથી ખતરનાક પાસું એ છે કે આવા લોકોની આસપાસ 'હાજી હા' કહેનારાઓની ફોજ ઊભી થાય છે. કોઈ સત્ય કહેવાની હિંમત નથી કરતું. કારણ કે સત્ય કહેનારા પગાર ગુમાવે છે. એટલે મહાપુરુષ ધીમે ધીમે પાગલ થતો જાય છે, અને આસપાસના બધા માથું હલાવતા રહે છે.

ઇતિહાસ આવા પાત્રોથી ભરેલો છે. નેપોલિયન લશ્કરી અભિયાનમાં શ્રેષ્ઠ હતો. પછી એને લાગ્યું કે એ રાજનીતિજ્ઞ પણ છે. પરિણામ — વૉટરલૂ. હિટલરને ચિત્રકારી આવડતી નહોતી, પણ લાગતું હતું કે આવડે છે. ભૂલ જર્મનીએ ભોગવી. આ બધા નાના નાના ભ્રમ હતા. પણ સામૂહિક નાશ સુધી લઈ ગયા.

સાર એટલો જ — જ્યારે કોઈ એક ક્ષેત્રમાં સફળ માણસ બીજા ક્ષેત્રમાં મંતવ્ય આપે, ચૂપચાપ સાંભળો. માન્યતાનું નાટક કરો. પણ માનશો નહીં. કારણ કે એક ક્ષેત્રની પ્રતિભા બીજા ક્ષેત્રની મૂર્ખતા સાથે સહ-અસ્તિત્વ રાખી શકે છે. અને મોટાભાગે રાખે છે પણ.

---

**૧૨. દેઝનો નિયમ**

લોકો પર વધુ પ્રભાવ પાડવો હોય તો સમીકરણ વાપરો. ગણિત વાપરો. ગ્રીક અક્ષરો વાપરો. આલ્ફા, બીટા, ગામા — જેટલા વધુ, એટલો વધુ પ્રભાવ. સાદી વાત કરશો તો કોઈ સાંભળશે નહીં. એ જ વાત સમીકરણમાં મૂકશો તો બધા 'વાહ' કહેશે. પછી ભલે કોઈને સમજાય કે ન સમજાય.

અર્થશાસ્ત્રીઓએ આ કલા સંપૂર્ણ કરી છે. બધી વાતો સાદી છે — વધુ પૈસા છાપો તો મોંઘવારી થાય, વધુ કર લગાડો તો ધંધો ઘટે, વધુ દેવું લો તો ડૂબી જાઓ. પણ આ કહેવાથી કોણ નોબેલ આપે? એટલે ગણતરીઓ, મૉડલ્સ, ડિફરેન્શિયલ સમીકરણો — અને અંતે એ જ વાત. પણ હવે 'વૈજ્ઞાનિક' છે.

MBA લોકો આ નિયમના મુખ્ય ઉપાસકો છે. એક સાદી વાત — 'ગ્રાહકને જે જોઈએ એ આપો'. કેટલી સરળ. પણ આ કહેવાથી કન્સલ્ટિંગ ફી ન મળે. એટલે આ જ વાત — 'customer-centric value proposition framework with stakeholder alignment matrix'. હવે પ્રતિ કલાક ત્રીસ હજાર રૂપિયા. ફેરફાર શબ્દોમાં છે, વિચારમાં નથી.

ગુજરાતી ધંધાદારીઓ આ રમત સમજી ગયા છે. અમદાવાદની કંપનીઓ હવે 'અમે હાથરૂમાલ વેચીએ છીએ' નથી કહેતી. કહે છે 'we are in the business of enhancing personal hygiene solutions through sustainable textile engagement'. ભાવ એ જ. રૂમાલ એ જ. પણ રોકાણકારો ખુશ.

વિજ્ઞાનમાં પણ આ થાય છે, પણ અલગ રીતે. સાચા વૈજ્ઞાનિકો ગણિત વાપરે છે કારણ કે જરૂર છે. નકલી વૈજ્ઞાનિકો ગણિત વાપરે છે કારણ કે દેખાવો છે. ફરક ઓળખવો અઘરો છે. પણ એક સંકેત છે — જો કોઈ સંશોધનમાં સમીકરણ સરળ ભાષામાં ન સમજાવી શકે, તો મોટાભાગે એ સમજતો પણ નથી.

સોશિયલ મીડિયા પર આ નિયમ બુલેટ-પ્રૂફ છે. કોઈ 'ઇન્ફ્લુએન્સર' ચાર્ટ બતાવે, ગ્રાફ બતાવે, ટકાવારી આપે — અનુયાયીઓ માની લે છે. એ જ વાત શબ્દોમાં કહેત તો કોઈ ન માનત. કારણ કે શબ્દો શંકાસ્પદ છે. આંકડાઓ પવિત્ર છે. આ મૂર્ખતા છે. પણ કામ કરે છે.

રાજકારણીઓ બજેટ ભાષણમાં આ જ કરે છે. ત્રણ કલાક સુધી આંકડા વાંચે છે. કોઈને સમજાતું નથી. બધાને લાગે છે કે કંઈક મોટું થઈ રહ્યું છે. બીજા દિવસે અખબારમાં એ જ આંકડા આવે છે. કોઈ વિશ્લેષણ નથી, માત્ર આંકડા. પ્રજા માને છે કે સરકાર કામ કરી રહી છે. ખરેખર શું થાય છે — ભગવાન જાણે.

નિષ્કર્ષ — આગલી વાર જ્યારે કોઈ તમને સમીકરણ બતાવીને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે, પૂછજો — 'આ જ વાત સાદી ગુજરાતીમાં કહી શકો?' જો કહી શકે, તો વાત સાચી હશે. જો ન કહી શકે, તો તમને ધૂળમાં આંખ આંજવામાં આવી રહી છે. બંને કિસ્સામાં, ચા પીવા જાઓ. ચા સમીકરણથી વધુ સાચી છે.

---

**૧૩. ડન્ડરહૅમનો નિયમ**

ઇન્ટરનેટ પર સાચો જવાબ જોઈતો હોય તો સૌથી સહેલો રસ્તો આ છે — ખોટો જવાબ પોસ્ટ કરો. ક્ષણોમાં સો લોકો સુધારશે. પાંચ મિનિટમાં હજાર લોકો. કલાકમાં નિષ્ણાતો પણ આવી જશે. પ્રશ્ન પૂછીને જવાબ નહીં મળે. ભૂલ કરીને જવાબ મળશે. આ માણસનો સ્વભાવ છે — શીખવવા કરતાં સુધારવામાં વધુ આનંદ આવે છે.

ગુજરાતી WhatsApp ગ્રુપ આનું જીવંત પ્રયોગશાળા છે. કોઈ નિર્દોષ માણસ પ્રશ્ન પૂછે છે — 'રામાયણ કોણે લખી?' કલાકો સુધી કોઈ જવાબ નથી. પછી એ જ માણસ લખે છે — 'મને લાગે છે તુલસીદાસે લખી'. બે સેકન્ડમાં દસ લોકો આવે છે — 'નહીં, વાલ્મીકિએ', 'તુલસીદાસે રામચરિતમાનસ લખી', 'ગુગલ કર ભાઈ'. જવાબ મળી ગયો. પ્રશ્નથી નહીં, ભૂલથી.

ટ્વિટર પર આ નિયમ ધર્મ બની ગયો છે. ત્યાં પ્રશ્ન પૂછવાની મૂર્ખતા કોઈ કરતું નથી. બધા સીધું ખોટું લખે છે, અને રાહ જુએ છે. પ્રતિભાવ આવે છે. ચર્ચા થાય છે. વિવાદ થાય છે. અંતે કોઈકનો સાચો જવાબ બહાર આવે છે. અને મૂળ પોસ્ટ કરનાર ખુશ થાય છે — કારણ કે એને માહિતી મળી, અને એ 'પ્રસિદ્ધ' પણ થયો.

આ નિયમની મનોવૈજ્ઞાનિક આધારશિલા આ છે — માણસ મદદ કરવા કરતાં 'સુધારવામાં' વધુ ઉર્જા ખર્ચે છે. મદદ માંગનાર નબળો લાગે છે, અને નબળાની મદદ કોણ કરે? સુધારનાર શ્રેષ્ઠ લાગે છે, અને શ્રેષ્ઠતા જાહેર કરવાનો દરેકને શોખ છે. એટલે ખોટો જવાબ શ્રેષ્ઠતા બતાવવાની તક આપે છે. અને તક ક્યાં જવા દે કોઈ?

શિક્ષકો પણ આ નિયમનો શિકાર છે. વર્ગમાં સવાલ પૂછો — કોઈ નહીં બોલે. વર્ગમાં ખોટો જવાબ આપો — પાછળની બેન્ચમાંથી પણ અવાજ આવશે — 'સર, નહીં!' અચાનક બધા જાગી જાય છે. બધા નિષ્ણાત થઈ જાય છે. કારણ કે સુધારવું આત્મવિશ્વાસ આપે છે. શીખવું આત્મવિશ્વાસ તોડે છે.

આ નિયમનો દુરુપયોગ પણ થાય છે. લોકો જાણી જોઈને ખોટું લખે છે, લાઇક્સ મેળવવા માટે. વિવાદ ઉભો કરવા માટે. ટ્રાફિક ખેંચવા માટે. પત્રકારત્વ આ જ કરે છે હવે. પ્રથમ ખોટું છાપો, પછી 'સુધારો' છાપો, બંનેથી ટ્રાફિક મેળવો. સત્ય મહત્ત્વનું નથી, ક્લિક્સ મહત્ત્વના છે.

ગુગલને પણ આ નિયમ ખબર છે. સર્ચ એન્જિન સાચા જવાબ કરતાં 'ચર્ચાસ્પદ' સામગ્રી ઉપર રાખે છે. કારણ કે ચર્ચાસ્પદ સામગ્રી પર લોકો વધુ સમય વિતાવે છે. વધુ જાહેરાતો જુએ છે. વધુ પૈસા બને છે. સાચો જવાબ કંટાળાજનક છે. ખોટો જવાબ મનોરંજક છે. બજાર ખોટાને ઇનામ આપે છે.

સાર — જો તમે કોઈ માહિતી શોધી રહ્યા છો, પ્રશ્ન ન પૂછો. ખોટો દાવો કરો. જવાબ મળી જશે. પણ એક ચેતવણી — પછી તમારે એ સ્વીકારવું પડશે કે તમે 'ખોટા' સાબિત થયા. આ કિંમત ચૂકવવા તૈયાર હો તો જ આ પદ્ધતિ વાપરો. નહીં તો મૌન સારું. અજ્ઞાન દુ:ખદ છે, પણ જાહેર અજ્ઞાન દુ:ખદતર છે.

---

**૧૪. ગૉડબર્ગનો નિયમ**

જેમ જેમ લોકો સમાજની કોઈ સમસ્યા પર વધુ ગુસ્સે થાય, તેમ તેમ સંભાવના વધે છે કે કોઈક એ સમસ્યા માટે યહૂદીઓને દોષ આપશે. આ નિયમ એટલો સાચો છે કે કંટાળાજનક છે. દરેક યુગમાં, દરેક સમાજમાં, દરેક સમસ્યા માટે — છેવટે યહૂદી દોષિત ઠરે છે.

પ્લેગ આવ્યો મધ્યયુગમાં — યહૂદીઓનો દોષ. જર્મની પહેલા વિશ્વયુદ્ધમાં હાર્યું — યહૂદીઓનો દોષ. ૨૦૦૮ની મંદી આવી — યહૂદી બેન્કરો. હોલીવુડમાં ખરાબ ફિલ્મ આવી — યહૂદી પ્રોડ્યુસર્સ. COVID આવ્યો — યહૂદી વૈજ્ઞાનિકો. વરસાદ ન પડ્યો — કદાચ યહૂદીઓ જ જવાબદાર હશે. આંકડા નથી, પણ શંકા હોવી જોઈએ.

ભારતમાં આ નિયમ નવા સ્વરૂપે આવ્યો છે. આપણે યહૂદીઓને જાણતા નથી. એટલે આપણે મુસલમાનોને દોષ આપીએ છીએ. અર્થશાસ્ત્રનો વિષય? મુસલમાનો. વસ્તી વધારો? મુસલમાનો. ભ્રષ્ટાચાર? મુસલમાનો. ક્રિકેટ હાર? મુસલમાનો. જવાબ સરળ છે. મગજ વાપરવું પડતું નથી. બસ આઇન ટાર્ગેટ બતાવી દો.

આ નિયમની મનોવૈજ્ઞાનિક આધારશિલા ગહન છે. માણસને સમસ્યાનો જટિલ ઉકેલ નથી જોઈતો. સરળ દુશ્મન જોઈએ છે. એક 'એમનો' સમૂહ, જેના ઉપર બધું ઢોળી શકાય. એ સમૂહ જેટલો નાનો, જેટલો વિશિષ્ટ, જેટલો ઓળખાય તેવો — એટલો સારો. યહૂદીઓ પશ્ચિમમાં આ ભૂમિકામાં ફિટ બેઠા. ભારતમાં બીજા બેઠા.

ઇતિહાસ આ જ શીખવે છે — જ્યારે સમાજમાં કટોકટી આવે છે, લોકો 'બહારના'ને શોધે છે. પછી ભલે 'બહારના' હજાર વર્ષથી ત્યાં જ રહેતા હોય. જ્યારે સ્પેનમાં કટોકટી આવી, યહૂદીઓ બહારના થઈ ગયા. જ્યારે જર્મનીમાં કટોકટી આવી, યહૂદીઓ બહારના થઈ ગયા. 'બહારના' હોવું એ જન્મગત દુર્ભાગ્ય છે.

સોશિયલ મીડિયાએ આ નિયમને જેટ-સ્પીડ આપી છે. પહેલાં યહૂદી-વિરોધી અફવા ફેલાવવામાં અઠવાડિયા લાગતા. હવે સેકન્ડો. WhatsApp ફોરવર્ડ આવે છે — 'યહૂદી ષડયંત્ર'. કોઈ પુરાવો નહીં. કોઈ તર્ક નહીં. પણ લાખો લોકો શેર કરે છે. કારણ કે સરળ ખલનાયક રાહત આપે છે.

આ નિયમની સૌથી દુ:ખદ વાત આ છે કે જે લોકો 'સંસ્કારી', 'શિક્ષિત', 'ઉદાર' કહેવાય છે, એ પણ આમાં ફસાય છે. બસ એમનો ખલનાયક બદલાય છે. કોઈને 'કોર્પોરેટ' ઉપર ગુસ્સો હોય, કોઈને 'વેસ્ટર્ન લિબરલ' ઉપર, કોઈને 'અપર કાસ્ટ' ઉપર, કોઈને 'એલિટ' ઉપર. નામ બદલાય છે, ખેલ એ જ છે — સમસ્યા માટે એક વ્યક્તિ-સમૂહને દોષિત ઠેરવવો.

સાર — જ્યારે પણ કોઈ તમને કહે કે 'આ બધી સમસ્યાઓ પાછળ એક જ સમૂહ છે', ચૂપ થઈને ચાલ્યા જાઓ. એ માણસ કાં તો મૂર્ખ છે, કાં તો દુષ્ટ, કાં તો બંને. સાચી સમસ્યાઓ જટિલ હોય છે. સાચા કારણો અનેક હોય છે. જેને સરળ જવાબ આપવો છે, એ સત્ય નહીં, સાંત્વન વેચી રહ્યો છે. અને સાંત્વનની કિંમત આખરે કોઈ નિર્દોષ જ ચૂકવે છે.

---

**૧૫. ડમ્બરનો સિદ્ધાંત**

માણસ વિશેના પ્રસિદ્ધ આંકડાઓ હંમેશાં મૂર્ખામીભર્યા મૂળ ધરાવે છે. ૧૫૦ સ્થિર સામાજિક સંબંધો. દરરોજ ૧૦૦૦૦ પગલાં. દિવસના ૮ ગ્લાસ પાણી. ખુશ રહેવા ૨.૯૦૧૩ સકારાત્મક:નકારાત્મક ગુણોત્તર. આ બધા આંકડાઓ લાખો લોકોનું જીવન નિયંત્રિત કરે છે. અને આ બધા આંકડાઓ લગભગ-લગભગ ખોટા છે.

૧૦૦૦૦ પગલાંનો આંકડો? એ ૧૯૬૪માં એક જાપાની કંપનીએ પેડોમીટર વેચવા બનાવ્યો હતો. જાપાનીમાં '૧૦૦૦૦' નો અક્ષર દેખાવમાં ચાલતા માણસ જેવો લાગતો હતો. માર્કેટિંગ ગિમિક. પછી દુનિયાએ માની લીધું કે આ વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. આજે કરોડો લોકો મોબાઈલ લઈને ચાલે છે. કારણ? એક જાપાની માર્કેટરનું રમકડું.

૮ ગ્લાસ પાણીનો આંકડો? એ પણ શંકાસ્પદ છે. ૧૯૪૫ના એક અમેરિકન અહેવાલમાં લખ્યું હતું કે 'દિવસમાં ૨.૫ લિટર પાણી લેવું, જેમાંથી મોટાભાગનું ખોરાકમાંથી આવે છે'. ખોરાકવાળી વાત કોઈએ વાંચી નહીં. બસ ૨.૫ લિટર યાદ રાખ્યું. એટલે લોકો આખો દિવસ પાણીની બોટલ લઈને ફરે છે. કિડની ઓવરટાઇમ કરે છે. પણ 'સ્વાસ્થ્ય' જળવાય છે.

૧૫૦ સામાજિક સંબંધોનો ડમ્બર નંબર? રોબિન ડમ્બરે ચિમ્પાન્ઝીના મગજનો આકાર જોઈને ગણતરી કરી હતી. પછી માણસના મગજ સાથે સરખાવ્યું. પછી ૧૫૦ આવ્યું. આ વૈજ્ઞાનિક તર્ક છે? કદાચ. પણ ગુજરાતી માણસના લગ્નમાં ૧૫૦૦ લોકો આવે છે, અને એ બધાને એ ઓળખે છે. તો કાં તો ડમ્બર ખોટો છે, કાં તો ગુજરાતી માણસનું મગજ ચિમ્પાન્ઝીથી અલગ છે. બંને શક્ય છે.

૨.૯૦૧૩ સકારાત્મક:નકારાત્મક ગુણોત્તર? આ તો ખરેખર હાસ્યાસ્પદ છે. બાર્બારા ફ્રેડ્રિકસન નામની મનોવૈજ્ઞાનિકે દાવો કર્યો કે ખુશી માટે આ ચોક્કસ ગુણોત્તર જોઈએ. પછી ગણિતશાસ્ત્રીઓએ એના હિસાબ તપાસ્યા. ભૂલ પકડાઈ. આંકડો ખોટો નીકળ્યો. પણ ત્યાં સુધીમાં લાખો પુસ્તકો વેચાઈ ચૂક્યા હતા. કોઈ પાછું નથી લઈ શકતું.

આ બધા આંકડાઓ પાછળ એક પેટર્ન છે — માણસને ચોક્કસ સંખ્યાઓ ગમે છે. '૭૬.૩૪%' સાંભળીને લાગે છે કે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન થયું છે. 'લગભગ ત્રણ-ચોથાઈ' સાંભળીને લાગે છે કે અંદાજ છે. સચ્ચાઈ બંનેમાં સરખી છે, પણ ભાવ અલગ છે. એટલે વેચનારાઓ ચોક્કસ આંકડા આપે છે. ખોટા આંકડા. પણ ચોક્કસ.

પત્રકારો આમાં મોટો ભાગ ભજવે છે. 'અભ્યાસ બતાવે છે કે ૭૩% ભારતીયો…' — કોણે કર્યો આ અભ્યાસ? ક્યારે? કેવી રીતે? કેટલા લોકો પર? કોઈ નથી પૂછતું. આંકડો છાપો, વાચક માની લેશે. અને માન્યતા ઉભી થશે. એ માન્યતાથી સરકારો નીતિઓ બનાવશે. નીતિઓથી લોકોનું જીવન બદલાશે. મૂળ આંકડો — હવામાંથી.

સાર — જ્યારે પણ કોઈ આંકડો તમને સમજાવવા આવે, પૂછજો — 'આ આંકડો કોણે બનાવ્યો? ક્યારે? કયા આધારે?' મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, મૂળ શોધતાં ખબર પડશે કે આંકડો કોઈ માર્કેટર, કોઈ લેખક, અથવા કોઈ રાજકારણીના ઉતાવળા અનુમાનનું પરિણામ છે. પછી એ જ્યોતિષી જેવું જ છે — ચોક્કસ નંબર આપીને ધુમ્મસ વેચવું.

---

**૧૬. કૉવિડનો સિદ્ધાંત**

માણસ ઘણી વાર પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકશે, પણ એના સમૂહથી અલગ નહીં પડે. આ સૌથી ગહન મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય છે, અને કૉવિડ મહામારીએ આને દુનિયા સામે ઉઘાડું પાડ્યું. માસ્ક પહેરવા કે ન પહેરવા — એ વૈજ્ઞાનિક પ્રશ્ન હતો. પણ થઈ ગયો રાજકીય. લોકો એટલા માટે માસ્ક પહેરતા હતા અથવા ન પહેરતા કારણ કે 'એમનો સમૂહ' એવું કરતો હતો.

આ સિદ્ધાંત ઉત્ક્રાંતિમાંથી આવે છે. લાખો વર્ષ પહેલાં, જે માણસ આદિવાસી ટોળામાંથી અલગ પડતો એ સિંહનો શિકાર બની જતો. એટલે મગજમાં એક વાયરિંગ છે — ટોળા સાથે રહેવું સુરક્ષિત, અલગ પડવું ખતરનાક. આજે સિંહ નથી, પણ વાયરિંગ એ જ છે. એટલે માણસ ભૌતિક ભય કરતાં સામાજિક ભય વધુ અનુભવે છે.

ભારતમાં આ સિદ્ધાંત દરેક જગ્યાએ જોવા મળે છે. ગામમાં એક છોકરી જીન્સ પહેરે તો એની હત્યા થઈ શકે. એટલે એ સાડી પહેરે છે, ભલે સાડીમાં ખેતરમાં કામ કરવું અઘરું હોય. એનો જીવ સાડીથી નથી જોખમમાં, સમૂહથી જોખમમાં છે. એટલે એ સમૂહનું પાલન કરે છે. આને 'સંસ્કૃતિ' કહેવાય છે. ખરેખર તો આ ભય છે.

લગ્નપ્રથામાં આ સિદ્ધાંત સૌથી સ્પષ્ટ છે. કેટલા યુગલો દુ:ખી લગ્નમાં રહે છે? મોટાભાગના. કેમ? કારણ કે ડિવોર્સ સમાજમાં 'ખરાબ' છે. એ દુ:ખમાં મરી જશે, પણ સમાજ સામે એકલા નહીં ઊભા રહે. જીવ કરતાં પ્રતિષ્ઠા મોટી. હાડકાં કરતાં કીતિ મોટી. પ્રેમ કરતાં સમૂહ મોટો.

રાજકારણમાં આ સિદ્ધાંત મહામારી છે. માણસ એ પક્ષને મત આપે છે જેને એનું કુટુંબ આપે છે, જેને એની જ્ઞાતિ આપે છે, જેને એનો સમૂહ આપે છે. પક્ષની નીતિ શું છે, શું કરશે — કોઈને રસ નથી. રસ એ છે કે 'આપણા લોકો કોને સાથ આપે છે'. આપણા લોકો તાનાશાહને સાથ આપે તો તાનાશાહ સારો. આપણા લોકો સંતને સાથ આપે તો સંત સારો. માપદંડ સમૂહ છે, તર્ક નહીં.

ધર્મ પણ આ જ છે, ઘણી વખતે. માણસ એ ધર્મનું પાલન કરે છે જેમાં એ જન્મ્યો છે. શા માટે? કારણ કે અલગ થવું એટલે સમૂહ ગુમાવવું. કોઈ હિન્દુ માણસ બુદ્ધધર્મ સ્વીકારે તો એનું કુટુંબ એને ત્યજી દેશે. કોઈ મુસલમાન હિન્દુ ધર્મ સ્વીકારે તો જાનનું જોખમ. એટલે લોકો ધર્મ બદલતા નથી. જન્મ પ્રમાણે મરે છે. સમૂહ પ્રમાણે મરે છે.

કૉવિડે આ બધું ઉઘાડું પાડ્યું. એક બાજુ લોકો કહેતા 'આ બધું ષડયંત્ર છે', અને રસી ન લેતા. બીજી બાજુ લોકો કહેતા 'વિજ્ઞાનમાં માનો', અને રસી લેતા. પણ બંને પક્ષ 'પોતાના સમૂહનું સાંભળતા હતા'. ભાગ્યે જ કોઈ સ્વતંત્ર અભ્યાસ કરીને નિર્ણય લેતું. કારણ કે સ્વતંત્ર નિર્ણય એકલતા લાવે. એકલતાથી મૃત્યુ બહેતર.

સાર — જ્યારે પણ તમે કોઈ દૃઢ મંતવ્ય ધરાવો, પૂછજો — 'આ હું સાચે જ વિચારું છું, કે મારો સમૂહ વિચારે છે?' જવાબ ભયાનક હશે. મોટાભાગે 'સમૂહ' જ હશે. માણસ સ્વતંત્ર વિચારે છે એ ભ્રમ છે. માણસ મોટાભાગે ટોળા સાથે વિચારે છે. ટોળા સાથે જીવે છે. ટોળા સાથે મરે છે. અને આ જ ઉત્ક્રાંતિનું વરદાન છે — અથવા શાપ.

---

**૧૭. ડાઇનર સંતુલન**

વાટાઘાટનું સૌથી ઉત્તમ પરિણામ એ નથી જેમાં બધા ખુશ થાય. એ પણ નથી જેમાં એક જ પક્ષ ખુશ થાય. ઉત્તમ પરિણામ એ છે જેમાં કોઈ ખુશ નથી, પણ કોઈને ફરિયાદ કરવા જેટલી ઉર્જા પણ નથી. આને ડાઇનર સંતુલન કહે છે. બધા થોડા અસંતુષ્ટ, પણ બધા પરત આવશે.

ગુજરાતી કુટુંબનું દરેક નિર્ણય આ સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે. સાસુ, વહુ, પતિ, પત્ની, બાળકો — બધાની અલગ ઇચ્છાઓ. અંતે એવો નિર્ણય થાય છે જેમાં કોઈનું કશું નથી મળતું. પણ કોઈ એટલું નારાજ પણ નથી કે ઘર છોડે. આ જ કુટુંબ-શાસ્ત્ર છે. સૌ પ્રસન્નતા ગુમાવે છે, પણ કોઈ સંબંધ નથી ગુમાવતું.

લગ્નજીવનમાં આ સંતુલન કળા છે. પત્નીને ફિલ્મ જોવી છે. પતિને ક્રિકેટ મૅચ જોવી છે. પરિણામ — બંને ઘરે બેસીને મોબાઇલ જુએ છે. બંને ખુશ નથી. પણ બંને ખૂબ નારાજ પણ નથી. અને સૌથી મહત્ત્વનું — ઝઘડો થયો નથી. આ સફળ લગ્નનું રહસ્ય છે. બંને થોડા દુ:ખી, પણ બંને સાથે.

ઓફિસની રાજનીતિ આ જ રીતે ચાલે છે. પગારવધારાની ચર્ચા થાય. કર્મચારી ૨૦% માંગે, બૉસ ૫% આપવા તૈયાર. અંતે ૧૨% થાય. કર્મચારી ખુશ નથી — ૨૦% જોઈતા હતા. બૉસ ખુશ નથી — ૫% આપવા હતા. પણ બંને એટલા નારાજ નથી કે વાતચીત તૂટી જાય. કર્મચારી નોકરી કરવાનું ચાલુ રાખશે. બૉસ આ ઘટના ભૂલી જશે. આગલા વર્ષે ફરી એ જ નાટક.

આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આ સંતુલન સભ્યતાનું રક્ષક છે. જો બધા દેશો 'જીત'વા જાય, તો યુદ્ધ થાય. એટલે સંધિઓ થાય છે. દરેક દેશ થોડું ગુમાવે, થોડું મેળવે. કોઈ ખુશ નથી. કોઈ હાર્યું પણ નથી. એટલે શાંતિ ટકે. ખુશી ન ટકે, પણ શાંતિ ટકે. અને શાંતિ ખુશી કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે — ખાસ કરીને પરમાણુ યુગમાં.

ભારતીય ન્યાયપ્રણાલી આ સંતુલનનું મંદિર છે. કેસ દસ વર્ષ ચાલે. પછી એવો ચુકાદો આવે જેમાં બંને પક્ષ અપીલ કરે. પછી બીજા પાંચ વર્ષ. પછી ફરી ચુકાદો. કોઈને ન્યાય મળ્યો નહીં, પણ બંને એટલા થાકી ગયા કે હવે લડવાની ઉર્જા નથી. કેસ પૂરો. આને 'ન્યાય' કહેવાય છે. ખરેખર તો આ ડાઇનર સંતુલન છે.

આ સંતુલનનું ફિલોસોફિકલ સત્ય આ છે — જીવનમાં સંપૂર્ણ ખુશી શક્ય નથી. અને જો હોય, તો એ ટકાવ્ય નથી. જે ટકે છે એ 'સહ્ય અસંતોષ' છે. બધા થોડા નાખુશ, પણ બધા આગળ વધે છે. આ જ જીવનનું મૉડલ છે. જો બધા ખૂબ ખુશ થઈ જાય, તો ફેરફાર નહીં થાય. જો બધા ખૂબ દુ:ખી થઈ જાય, તો ક્રાંતિ થાય. વચ્ચેનું સંતુલન સૌથી સુરક્ષિત છે.

સાર — જ્યારે પણ તમે કોઈ વાટાઘાટમાં છો, લક્ષ્ય જીતવાનું નહીં રાખવું. લક્ષ્ય 'બધાને થોડા દુ:ખી' કરવાનું રાખવું. જો સામેનો માણસ બહુ ખુશ થઈ જાય, તો સમજી લો કે તમે હારી ગયા. જો તમે બહુ ખુશ થઈ જાઓ, તો સમજી લો કે એ પાછા આવશે. શ્રેષ્ઠ પરિણામ એ છે જેમાં બંને પક્ષ બહાર નીકળીને મનોમન કહે — 'સાલો, આ ડાઇનર બહુ મોંઘું હતું'. પછી બંને એ જ ડાઇનરમાં આવતે અઠવાડિયે ફરી જમવા આવે છે. આ જ સંસારનો ચક્ર છે.

---

*આ બધા મૉડલો પશ્ચિમની ફૅક્ટરીમાં બનેલા છે. એમને ગુજરાતી ઘરમાં ફિટ કરવાનો પ્રયાસ એટલે ઢોકળાંને પિઝ્ઝા કહેવું. ચાલે છે, પણ સ્વાદ એ નથી રહેતો. છતાં માણસ આ મૉડલો વાંચે છે, ટાંકે છે, ચર્ચે છે. કારણ કે વિચારવાથી સરળ છે ટાંકવું. અને ગુજરાતી માણસ સહેજ સહેલાઈ તરફ હંમેશાં ઢળે છે. એટલે આ મૉડલો ટકશે. ભલે એ બધા પેરોડી હોય.*

— પરાગ રતનપરા