ઝભ્ભો અને તલવાર

# ઝભ્ભો અને તલવાર

*— પરાગ રતનપરા*

બૌદ્ધ ધર્મ. શબ્દ સાંભળતાં જ પશ્ચિમના માણસની આંખ સામે શું આવે છે? કેસરી ઝભ્ભો, મૌન, ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા. દલાઈ લામાનું સ્મિત. એક 'શાંગ્રી-લા' — જ્યાં હિંસા નથી, દ્વેષ નથી, લોહી નથી. પણ આ ચિત્ર અધૂરું છે. અર્ધસત્ય છે. અને અર્ધસત્ય ક્યારેક સંપૂર્ણ જૂઠ કરતાં વધારે ખતરનાક હોય છે.

એશિયાના નકશા પર આંગળી ફેરવો. શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, થાઈલેન્ડ. ત્રણે દેશમાં બહુમતી બૌદ્ધ. ત્રણે દેશમાં લઘુમતી મુસ્લિમ. અને ત્રણે દેશમાં છેલ્લા દાયકામાં ઝભ્ભાધારી સાધુઓના હાથમાં તલવાર આવી ગઈ છે. પ્રતીકાત્મક નહીં — સાચી તલવાર. લોહી વહ્યું છે. ઘર બળ્યાં છે. મસ્જિદો તૂટી છે. માણસો જીવતા સળગાવાયા છે.

પ્રશ્ન એ નથી કે આ બન્યું. પ્રશ્ન એ છે — શા માટે બન્યું?

જવાબ શોધવા ઇતિહાસના ભોંયરામાં ઊતરવું પડે. અંગ્રેજ આવ્યો ત્યારે એ માત્ર જમીન જીતવા નહોતો આવ્યો. એ માણસોને વર્ગીકૃત કરવા આવ્યો હતો. વસ્તીગણતરીનાં કાગળિયાં લઈને. ચામડીનો રંગ, ધર્મ, ભાષા, જાતિ — દરેકને ખાનામાં પૂરી દીધા. જે સમાજ સદીઓથી એકબીજાની સાથે હળીમળીને જીવતો હતો, એના પેટમાં અંગ્રેજે ફાચર માર્યો. 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' — આ સૂત્ર માત્ર ભારતમાં નહોતું અજમાવાયું. સિલોનમાં, બર્મામાં, સિયામમાં — દરેક જગ્યાએ એ જ ખેલ.

અંગ્રેજ ગયો. પણ એના બીજ રહ્યાં. સ્વતંત્રતા આવી ત્યારે બહુમતી સમાજના મનમાં એક ગંઠ બંધાઈ ગઈ હતી — 'આ દેશ અમારો છે, બીજા બધા મહેમાન છે.' શ્રીલંકામાં સિંહાલી, મ્યાનમારમાં બામાર — સૌને લાગ્યું કે ધર્મ જોખમમાં છે. મુસ્લિમો, જે સદીઓથી ત્યાં જ હતા, અચાનક 'બહારના' થઈ ગયા.

શ્રીલંકામાં 'બોદુ બલ સેના' ઊભી થઈ. એક સાધુ — જ્ઞાનસારા — મંચ પર ચડ્યો અને બોલ્યો કે બૌદ્ધ ધર્મ પર 'ઇસ્લામીકરણ'નો ખતરો છે. ૨૦૧૮માં ડિગાના નામના ગામમાં ત્રણસો ઘર બળ્યાં, બસો દુકાનો લૂંટાઈ, વીસ મસ્જિદો ભ્રષ્ટ થઈ. અબ્દુલ બાસિત નામનો પત્રકાર જીવતો સળગાવાયો. પોલીસ ઊભી ઊભી જોતી રહી. આ દૃશ્ય અહિંસાના ધર્મનું છે? ગૌતમ બુદ્ધના નામે થાય છે આ બધું?

મ્યાનમારમાં અશિન વિરાથુ નામનો સાધુ. લોકો એને 'બૌદ્ધ બિન લાદેન' કહે છે. '969' નામનું આંદોલન ચલાવ્યું. મુસ્લિમ દુકાનોનો બહિષ્કાર. અફવા ફેલાવી કે મુસ્લિમ પુરુષો બૌદ્ધ સ્ત્રીઓને 'ફસાવે' છે. પરિણામ? રોહિંગ્યા. લાખો માણસો ઘરવિહોણા. નરસંહાર. અને આ બધું ચલાવનાર — ઝભ્ભાધારી.

થાઈલેન્ડમાં ખેલ જુદો છે. ત્યાં હિંસા નથી, પણ સમજૂતી છે. મંદિર અને સૈન્ય વચ્ચે. રાજાશાહી, લશ્કર અને સંઘ — ત્રણેય એકબીજાની પીઠ થાબડે. સાધુ રાજકારણથી 'ઉપર' રહેવાનો દેખાવ કરે, પણ સત્તાના ચરણે બેસીને.

હવે એક પ્રશ્ન. શું બૌદ્ધ ધર્મ સ્વયં ખરાબ છે? ના. જરાય નહીં. ધર્મ ક્યારેય ખરાબ નથી હોતો. ખરાબ હોય છે એનો ઉપયોગ કરનારા માણસો. દલાઈ લામા આજે પણ ધર્મશાળામાં બેઠા છે, તિબેટી સાધ્વીઓ ચીન સામે અહિંસક પ્રતિકાર કરે છે, કેટલાક સાધુઓ — જેમ કે 'એબટ ઝીરો' — પોતાના જ દેશમાંથી ભાગવું પડ્યું કારણ કે એણે વિરાથુની સામે અવાજ ઉઠાવ્યો. આ પણ બૌદ્ધ છે. પણ એનો અવાજ દબાઈ ગયો છે.

માર્ટિન લ્યૂથર કિંગે કહ્યું હતું — દુનિયાનો સૌથી મોટો ખતરો ખરાબ માણસોની ક્રૂરતા નથી, સારા માણસોનું મૌન છે. બૌદ્ધ એશિયાનું આજનું સત્ય આ જ છે. બહુમતી સાધુઓ બોલતા નથી. શ્રાવકો બોલતા નથી. દુનિયા જોતી રહે છે.

ઝભ્ભો પવિત્ર છે. તલવાર રાજકીય છે. જ્યારે બંને એક જ હાથમાં આવે ત્યારે ધર્મ મરી જાય છે — અને સત્તા જન્મે છે. એશિયાએ હવે નક્કી કરવાનું છે — બુદ્ધને જોઈએ છે કે સીઝરને?