આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૨ / ૭
વિચાર સસ્તો છે. તેની કોઈ કિંમત નથી. આખી દુનિયા ઉત્તમ વિચારોથી ઊભરાય છે, છતાં મોટાભાગના પ્રોજેક્ટ્સ ધૂળ ચાટે છે. કારણ એક જ છે: અમલનો અભાવ. મેનેજમેન્ટ ગુરુ ટોમ પીટર્સે આ વાસ્તવિકતાને લોખંડી નિયમ તરીકે ઓળખાવી છે. નિયમ સાદો અને નિર્દય છે.
કોઈ પણ વિશાળ યોજના હાથમાં લો ત્યારે ત્રણ બાબતો પથ્થર પર લખેલી હોય છે: બજેટ બહાર જશે, સમયમર્યાદા ચૂકાઈ જશે અને વચન આપેલા ફાયદા અડધા પણ નહીં મળે.
તમે નક્કી કરો કે આવતી પાંચ મિનિટ સુધી ગુલાબી હાથી વિશે બિલકુલ નથી વિચારવું. પરિણામ શું આવશે? મગજના આખા પડદા પર માત્ર ને માત્ર ગુલાબી હાથી જ નાચશે. આ કોઈ નબળાઈ નથી, મનની રચનાત્મક ભૂલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘આયરોનિક મેન્ટલ કંટ્રોલ’ કહે છે.
ખોટો નિર્ણય લીધા પછી માણસ ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે વધારે બળ કેમ વાપરે છે? આ માનસિક વિકૃતિ છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય નિષ્ફળ જઈ રહ્યો હોય, ત્યારે નુકસાન અટકાવીને પાછા હટવાને બદલે માણસ તેમાં વધુ સમય, પૈસા અને અહંકાર હોમે છે.
બે વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે મનુષ્યનું મગજ બંનેની સમાનતાઓ ભૂલી જાય છે. જે બાબતો બંનેમાં સરખી છે, તેને આપણું મન કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આપણી પૂરી નજર માત્ર એ નાનકડા ફરક પર જ અટકી જાય છે જે બંનેને અલગ પાડે છે.
શાળાની પરીક્ષામાં સોમાંથી સિત્તેર માર્ક્સ લાવનાર હોશિયાર કે પંચાસ લાવનાર નબળો? સાચો જવાબ છે: કાગળ પરના સવાલો કેવા હતા તે જોયા વગર કંઈ ન કહી શકાય. જૂની પદ્ધતિ માત્ર સાચા જવાબો ગણે છે.
રોજ સવારે ઓફિસે પહોંચીને ટેબલ પર અસ્તવ્યસ્ત ફેલાયેલી ફાઇલો જોઈને માથું ખંજવાળતા મેનેજરો માટે આ જૂનો અને રામબાણ ઈલાજ છે. પદ્ધતિ સાવ સીધી છે. દિવસ પૂરો થાય એટલે સાંજે કાગળ પર આવતી કાલના સૌથી મહત્વના માત્ર છ કામ લખી લો.
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે માણસ માહિતીના ઢગલા નીચે દબાઈ જાય છે. સમસ્યા એ નથી હોતી કે આપણી પાસે માહિતી ઓછી છે, પણ એ હોય છે કે કઈ માહિતી ખરેખર નિર્ણાયક છે તે આપણે જાણતા નથી.
ગરમ પાણીના ટબમાં ઉતરતા પહેલાં માણસ આખો કૂદી પડતો નથી. પહેલાં પગનો અંગૂઠો બોળે છે. પાણી કેટલું ઊનું છે તે માપે છે. જો ચામડી દાઝે નહીં, તો ધીમેથી આખું શરીર અંદર ઉતારે છે. જાકુઝી અભિગમ આ જ સાદી શારીરિક પ્રતિક્રિયા પરથી બનેલો વાતચીતનો કાયદો છે.
કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સીધી લીટીમાં કામ કરતી નથી. નવી ટેક્નોલોજીની ક્ષમતા ગોળ કે સપાટ મેદાન જેવી નથી હોતી. એ એક અત્યંત ખરબચડી, વળાંકોવાળી સરહદ જેવી હોય છે.
સરેરાશ માણસ જેવું આ દુનિયામાં કશું અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. આપણી માનસિકતા એવી છે કે આપણે દરેક વ્યક્તિ કે વ્યવસ્થાને એક સિંગલ સ્કેલ પર માપવા નીકળીએ છીએ—હોશિયાર કે ઠોઠ, સક્ષમ કે નકામો. વાસ્તવિકતા જુદી છે.
તમે રસ્તા પર સાપ જુઓ છો એટલે ડરો છો અને પછી ભાગો છો? સામાન્ય બુદ્ધિ આ જ કહેશે. પણ મનોવિજ્ઞાનનો એક જૂનો અને ચોંકાવનારો નિયમ આ ક્રમને ઊલટાવી નાખે છે.
કેલેન્ડર બદલાય એટલે બજાર બદલાઈ જાય? તર્ક કહે છે કે ન બદલાવું જોઈએ. શેરબજાર કોઈ જ્યોતિષ કે ચોઘડિયાં પર નથી ચાલતું. છતાં દર વર્ષે જાન્યુઆરી આવતાં જ નાની કંપનીઓના શેરમાં અચાનક તેજી દેખાવા લાગે છે.
પૈસા કમાવા સહેલા છે, પૈસાને તેની ઔકાતમાં રાખવા અઘરા છે. હાથમાં રૂપિયો આવે એટલે મગજ સ્વતંત્રતા અનુભવે છે, પણ એ જ છૂટછાટ ખિસ્સા ખાલી કરી નાખે છે. 'જાર મેથડ' એટલે કે બરણી પદ્ધતિ આ ભ્રમ પર સીધો હથોડો મારે છે.
સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રામાં એક કંડક્ટર હાથમાં લાકડી લઈને ઊભો હોય છે. બધા સંગીતકારો સામે મૂકેલી નોટ્સ જોઈને બરાબર એ જ વગાડે છે જે લખેલું છે. કોઈ આડુંઅવળું ન વગાડી શકે. આ જૂની ફેક્ટરી શૈલીનું નેતૃત્વ છે. જાઝ મ્યુઝિક આનાથી સાવ ઊલટું છે.
કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં ખામી દેખાય ત્યારે કામ ચાલુ રાખવું એ સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. જાપાની ઉત્પાદન પ્રણાલીનો એક કડક નિયમ છે: ખામી પકડાય એટલે આખી લાઇન થંભાવી દો. આ વિચારને 'જીડોકા' કહે છે.
કંપની તમને જે જોબ ડિસ્ક્રિપ્શન પકડાવી દે છે, તે એક ચોકઠું છે. નબળો માણસ એ ચોકઠામાં પુરાઈને આખી જિંદગી કચવાટ કર્યા કરે છે. હોંશિયાર માણસ એ ચોકઠાને તોડ્યા વગર અંદરથી પોતાની રીતે ઢાળી લે છે. આ પ્રક્રિયાને જોબ ક્રાફ્ટિંગ કહેવાય છે.
તમે તમારી જાતને કેટલી ઓળખો છો? દુનિયા તમને કેવી જુએ છે? આ બે સવાલો વચ્ચે આખી જિંદગીનો તમાશો ગોઠવાયેલો છે. જોહારી વિન્ડો માણસના વ્યક્તિત્વને સમજવાની એક અરીસા જેવી ફ્રેમ છે. આ મોડેલ તમારા મનને ચાર ચોરસમાં વહેંચે છે.
બે પક્ષો સામસામે બાખડતા હોય ત્યારે સૌથી મોટો વિવાદ સત્યનો નથી હોતો, પણ એ સત્ય કયા આંકડા કે પુરાવા પર ટકેલું છે તેનો હોય છે. બંને પક્ષ પોતાના ભાડૂતી નિષ્ણાતો લઈ આવે છે.
પત્રકાર કોઈ નિર્વાત અવકાશમાં બેસીને અખબાર નથી લખતો. એ એક એવા અખાડામાં જીવે છે જ્યાં રાજકારણીઓ, મૂડીપતિઓ અને સાથી પત્રકારો સતત દાવપેચ રમે છે. ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી પિયરે બૂર્દિયુએ ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દપ્રયોગ પહેલી વાર ક્યારે કર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. કોર્પોરેટ વર્તુળો અને સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાં વપરાતી આ એક સામાન્ય બોલચાલની અભિવ્યક્તિ છે. વિચાર બહુ સીધો છે.
આપણે માનવું છે કે દુનિયા ન્યાયી છે. સારા માણસ સાથે સારું થાય અને ખરાબ માણસને તેની સજા મળે. વાર્તાઓમાં આ નિયમ બરાબર ચાલે છે, પણ વાસ્તવિકતા કોઈ ફિલ્મની પટકથા નથી. માણસનું મગજ અંધાધૂંધી સહન કરી શકતું નથી.
કોઈપણ મોટો નિર્ણય બધાને રાજી રાખી શકતો નથી. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે કે એકનો ફાયદો ઘણીવાર બીજાનું નુકસાન હોય છે. જૂનો પેરેટો નિયમ કહેતો હતો કે નિર્ણય ત્યારે જ સારો ગણાય જ્યારે કોઈ એકનું પણ અહિત ન થાય.
સભ્યતા કેટલી મહાન છે તે તેના મંદિરો કે કવિતાઓથી નહીં, પણ તે કેટલી ઊર્જા વાપરી શકે છે તેનાથી નક્કી થાય છે. આ વિચાર છે કાર્દાશેવ સ્કેલનો. ૧૯૬૪માં સોવિયેત ખગોળશાસ્ત્રી નિકોલાઈ કાર્દાશેવે આ માપદંડ રજૂ કર્યો હતો.
જીવન કોઈ સુંવાળો રસ્તો નથી, ખાડાટેકરાવાળો કાચો માર્ગ છે. આ નિયમ સીધો અને સપાટ છે: ગમે તે થાય, અટકવાનું નથી. રસ્તો બંધ થાય તો બાજુમાંથી નીકળો, ઝડપ ઘટે તો ધીમા ડગલે ચાલો, પણ ઊભા રહીને રડવાનું બંધ કરો.
કોઈ તમારું પ્રેઝન્ટેશન સાંભળીને હસીને માથું ધુણાવે, એટલે એ તમારા પર પૈસા લગાવશે એવું માનવાની ભૂલ ન કરતા. વેપારની દુનિયામાં મીઠો આવકાર મફત મળે છે, ચેકબુક સરળતાથી ખૂલતી નથી. સાચો રસ અને માત્ર ઔપચારિક નમ્રતા વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે.
કોઈ પણ સંસ્થા કે વ્યવસાયમાં દરેક ખુરશી સરખી હોતી નથી. કેટલાક હોદ્દા એવા હોય છે જ્યાં બેઠેલી વ્યક્તિ સહેજ પણ નબળી પડે તો આખો પાયો હચમચી જાય. આ નિર્ણાયક સ્થાનોને 'કી સીટ' કહેવામાં આવે છે.
કોઈ એક શહેરમાં અફવા ફેલાય કે પ્રાણીસંગ્રહાલયમાંથી ખૂંખાર દીપડો છટકી ગયો છે. લોકો ઘરના બારી-બારણાં બંધ કરી દે છે. શેરીઓમાં સન્નાટો છવાઈ જાય છે. લાકડીઓ લઈને ટોળાં નીકળે છે. હકીકતમાં કોઈ દીપડો ભાગ્યો જ નથી હોતો.
અર્થશાસ્ત્ર વર્ષો સુધી માનતું રહ્યું કે માણસ માત્ર પોતાનો સ્વાર્થ જોતો ગણતરીબાજ રોબોટ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે. ગેમ થિયરીમાં એક વિચાર છે, જેને દયાનું સંતુલન કહે છે.
કોઈપણ તાલીમ કે શિબિર પછી લોકો તાળીઓ પાડે એટલે પ્રોગ્રામ સફળ થઈ ગયો? બિલકુલ નહીં. અમેરિકન પ્રોફેસર ડોનાલ્ડ કર્કપેટ્રિકે ૧૯૫૯માં કોઈપણ શીખવાની પ્રક્રિયાને માપવા માટે ચાર પગથિયાં આપ્યાં. પહેલું: રિએક્શન—લોકોને મજા આવી કે નહીં?
કોઈ પણ વ્યવસ્થા જેટલી સીધી અને સરળ, એટલી જ એ વધુ ટકાઉ. માણસનો સ્વભાવ ઊંધો છે. એને લાગે છે કે વાત ગૂંચવાયેલી હોય તો જ વજનદાર ગણાય. આ ભ્રમ પર સીધો કુહાડો મારતો નિયમ એટલે કિસ સિદ્ધાંત: 'કીપ ઇટ સિમ્પલ, સ્ટુપિડ'. અર્થ સાવ ચોખ્ખો છે.
માણસ પાસે માહિતીનો પહાડ હોય છે, પણ અમલ શૂન્ય હોય છે. શું કરવું જોઈએ તે બધાને ખબર છે, પણ કરતો કોઈ નથી. આ અંતરને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'નોઇંગ-ડુઇંગ ગેપ' કહે છે. પુસ્તકો વાંચવાથી કે સેમિનારોમાં બેસવાથી બ્રહ્મજ્ઞાન મળી જતું નથી.
લંડનમાં કાળી ટેક્સી ચલાવવી એ માત્ર સ્ટીઅરિંગ ફેરવવાની નોકરી નથી, તપસ્યા છે. ત્યાંના ડ્રાઇવરે પચ્ચીસ હજાર ગલીઓ, હજારો લેન્ડમાર્ક અને ટૂંકામાં ટૂંકો રસ્તો ગોખ્યા વગર લાયસન્સ મળતું નથી. આ અઘરી પરીક્ષાને અંગ્રેજો 'ધ નોલેજ' કહે છે.
સિદ્ધિ અને સંતોષ એક સિક્કાની બે બાજુ નથી. મોટા ભાગના લોકો આખી જિંદગી દોડ્યા પછી ખાલી હાથે ઊભા રહે છે. પૈસા મળે છે તો પરિવાર તૂટી જાય છે, હોદ્દો મળે છે તો રાતની ઊંઘ ઊડી જાય છે. કવાન શબ્દ આ વિસંગતતાનો જવાબ છે.
તર્ક જ્યારે થાકીને બેસી પડે, ત્યારે સમજણની શરૂઆત થાય છે. બૌદ્ધ ઝેન પરંપરામાં એક વિચિત્ર સાધન છે: કોઆન. આ કોઈ સીધો સવાલ નથી, જેના ચાર વિકલ્પો હોય. આ એક એવો કોયડો છે જેનો તાર્કિક જવાબ જ શક્ય નથી.
કોઈપણ વસ્તુ કે માણસ પર એક વાર ચબરખી ચોંટાડી દો, એટલે મગજ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આપણે પેકેટની અંદર શું છે તે જોતા નથી, બહાર છાપેલો સિક્કો વાંચીને સંતોષ માની લઈએ છીએ. આ લેબલનો કાયદો છે.
શરીરવિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ છે. તમે દોડો કે મહેનત કરો એટલે લોહીમાં લેક્ટિક એસિડ વધે. જ્યારે હવામાં ઓક્સિજન ઓછો હોય, ત્યારે શરીર વધુ ઝડપથી થાકવું જોઈએ અને લેક્ટેટનું પ્રમાણ આકાશ આંબી જવું જોઈએ.
આપણે હકીકત જોઈને સીધા નિર્ણય પર નથી પહોંચતા. વચ્ચે એક સીડી ચડી જઈએ છીએ. મગજ પળવારમાં અમુક માહિતી પસંદ કરે છે, તેના પર પોતાની માન્યતાઓ થોપે છે, તારણ કાઢે છે અને આક્રમક પગલું ભરી લે છે.
આપણે ત્યાં અતિરેકની પૂજા થાય છે. કાં તો માણસ કંજૂસ હોય, કાં તો બરબાદીની હદે ઉડાઉ. સ્વીડન પાસે આ બંને ચરમસીમાઓ વચ્ચેનો એક સચોટ શબ્દ છે: લાગોમ. એનો સાદો અર્થ થાય છે—ન બહુ ઓછું, ન બહુ વધારે; બરાબર માપનું. આ ત્યાગ નથી.
તમે રસ્તા પર ગાડી ચલાવતા દસ લોકોને પૂછો: તમારું ડ્રાઇવિંગ કેવું છે? નવ જણા છાતી ઠોકીને કહેશે કે સરેરાશ કરતાં સારું. ગણિતની રીતે આ અસંભવ છે. બધા લોકો સરેરાશથી ઉપર હોઈ જ ન શકે. પણ મગજ એક મીઠો ભ્રમ પાળે છે.
જ્યાં અજવાળું પથરાયેલું હોય ત્યાં જ સત્ય શોધવાની માનસિક આળસ એટલે લેમ્પલાઇટ સમસ્યા. રાતના અંધારામાં તમારી ચાવી ક્યાંક દૂર ખોવાઈ ગઈ છે, પણ તમે રસ્તાના થાંભલા નીચે ઊભા રહીને શોધો છો.
આપણા મગજમાં વિચારોનો આખો દરિયો ઘૂઘવતો હોય છે, પણ હોઠ બહાર માત્ર થોડાં ટીપાં જ નીકળે છે. અનુભૂતિ અતિશય જટિલ છે. લાગણીઓ પાસે હજાર રંગો છે. છતાં આપણે તેને બોલવા માટે શબ્દોના સાંકડા ખાનામાં પરાણે ઠાંસી દઈએ છીએ.
કશું કર્યા વગર સતત વ્યસ્ત દેખાવું એ એક કળા છે. આજના કોર્પોરેટ જગતમાં આ કળાને એક નામ મળ્યું છે. મૂળ શબ્દ કાલ્પનિક પાત્રોના રોલ-પ્લેમાંથી આવ્યો છે, જ્યાં લોકો માત્ર સૈનિક કે રાજા હોવાનો વેશ ભજવે છે. નોકરીમાં પણ ઘણા લોકો આ જ કરે છે.
બલ્બ આખા રૂમને અજવાળે છે, પણ કાગળ બાળી શકતો નથી. લેસર એક નાનકડા બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય છે અને સ્ટીલની ચાદર પણ કાપી નાખે છે. આ ભૌતિકશાસ્ત્ર નથી, આપણી માનસિક ક્ષમતાનું સત્ય છે.
તમે કોણ છો? આ સવાલનો જવાબ આપતી વખતે મોટા ભાગના લોકો પોતાની ઓળખ ભૂલી જાય છે. તેઓ પોતાના નામ પાછળ કંપનીનું નામ જોડી દે છે. 'હું ફલાણી બેંકમાંથી' કે 'હું ઢીંકણી આઇટી કંપનીનો વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ'.
જીવનની મોટાભાગની બાબતો અચાનક પૂરી થઈ જાય છે અને આપણને ખબર પણ નથી પડતી. તમે કોઈ દિવસ શેરીમાં ગિલ્લીદંડા રમ્યા હશો. તે દિવસ તમારા બાળપણની એ રમતનો છેલ્લો દિવસ હતો, પણ તે સાંજે તમને એ ભાન નહોતું. આ જ છે ‘લાસ્ટ ટાઈમ પ્રિન્સિપલ’.
તમે માનો છો કે આ દુનિયા હજારો વર્ષ જૂની છે. તમારા બાળપણના ફોટા છે, ઘરમાં જૂની પેટી છે, દેશનો ઇતિહાસ છે. પણ જો આખી સૃષ્ટિ ગયા મંગળવારે જ બની હોય તો?
પહેલા પહોંચનાર હંમેશાં જીતે છે એવો એક જૂનો વહેમ છે. બિઝનેસ અને જીવનમાં લોકો માને છે કે જે પહેલો કૂદકો મારે એ જ બાજી મારે. પણ મગજનો એક બીજો નિયમ છે જેને લેટ-મુવર હ્યુરિસ્ટિક કહી શકાય.
પહેલાં કૂદી પડો, પછી તરીને શીખી લઈશું. આજના બિઝનેસ જગતમાં આ મંત્ર બહુ લોકપ્રિય છે. આ શબ્દાવલી કોઈ એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કે જાણીતા પુસ્તકે સત્તાવાર રીતે ઘડી નથી. પણ સિલિકોન વેલીથી લઈને મુંબઈના કો-વર્કિંગ સ્પેસ સુધી આ વાયરો ફેલાયેલો છે.
માનવજાતનો સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે ભવિષ્ય ભૂતકાળની ઝડપે જ બદલાશે. આપણું મગજ સીધી રેખામાં વિચારે છે. એક ડગલું, બે ડગલાં, ત્રણ ડગલાં. પણ કુદરત અને ટેકનોલોજી ઘાતાંકીય રીતે દોડે છે. એક, બે, ચાર, આઠ, સોળ.