The Animal Called Man · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૬ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૫ / ૭
હાડકું તૂટે પછી પ્લાસ્ટર બંધાય અને સ્નાયુ ખેંચાય પછી કસરત શરૂ થાય, આ જૂની પદ્ધતિ છે. દુનિયા આને રિહેબિલિટેશન કહે છે. પણ નુકસાન થાય તે પહેલાં જ શરીરને એટલું મજબૂત કરી લેવું કે આંચકો સહન થઈ જાય, એ વિચાર એટલે પ્રિહેબ ટ્રેનિંગ.
કોઈપણ નવું કામ શરૂ કરતાં પહેલાં તૈયારી કરવી જરૂરી છે. પણ તૈયારી જ મુખ્ય કામ બની જાય ત્યારે માણસ એક છટકામાં ફસાય છે. આ છટકું એટલે 'પ્રેપ ટ્રેપ'.
કાચી કાકડીને ખારા પાણીના અથાણાંની બરણીમાં નાખો તો શું થાય? કાકડી પોતે અથાણું બની જાય છે. બરણીનું પાણી ક્યારેય કાકડી જેવું તાજું બનતું નથી. પ્રખ્યાત સલાહકાર જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તકમાં આ નિયમ મૂક્યો હતો.
આવતીકાલનો મોટો ફાયદો આજની ક્ષુલ્લક મજા સામે હારી જાય છે. આ માનસિક મૂર્ખામીનું નામ છે પ્રેઝન્ટ બાયસ. માણસનું મગજ ભવિષ્યના સુખને હંમેશાં કૂપન ગણીને વટાવવાની ઉતાવળ કરે છે.
ઇતિહાસના પાત્રોને આજના માપદંડોથી માપવા એ બૌદ્ધિક આળસ છે. આ માનસિક ખામીને પ્રેઝન્ટિઝમ કહે છે. આપણે ભૂતકાળની સદીઓની ઘટનાઓ, પરંપરાઓ કે માણસોને આપણા આજના નૈતિક ચશ્મા પહેરીને તપાસીએ છીએ.
મગજ કોઈ નિષ્પક્ષ અદાલત નથી. આપણું અહંકાર એવો નેતા છે જેણે પહેલેથી મનમાની કરી લીધી છે, અને આપણી બુદ્ધિ ફક્ત તેનો પ્રેસ સેક્રેટરી છે. સરકારનો પ્રવક્તા શું કરે?
સફળ માણસ જે કરે તે સાચું જ હોય, એવી આપણી જૂની ખોપરીની માન્યતા છે. આ પૂર્વગ્રહને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠા આધારિત અનુકરણ કહે છે. માનવ જાત હજારો વર્ષોથી આ રીતે શીખી છે.
ગાડી રસ્તા વચ્ચે બંધ પડે ત્યારે ધક્કો મારવો એ મૂર્ખાઈ છે. એન્જિનમાંથી અવાજ આવે કે તરત ઓઇલ બદલી નાખવું એ બુદ્ધિ છે. આ સાદી સમજને ઈજનેરીની ભાષામાં 'પ્રિવેન્ટિવ મેન્ટેનન્સ' કહે છે. મશીન તૂટે તેની રાહ જોવાની નથી.
બજાર કોઈ ગણિત નથી. બજાર લોકોની માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે. તમે કોઈ વસ્તુ કે સેવાની કિંમત ઊંચી મૂકો છો, એટલે માત્ર કિંમત નથી બદલાતી; લોકોનો તેના તરફ જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાઈ જાય છે.
મગજ આખી વાર્તા ક્યારેય સરખી રીતે યાદ રાખતું નથી. એ શરૂઆત પકડે છે અને છેડો સાચવે છે. વચ્ચેનું બધું એક ધૂંધળા ધુમ્મસમાં ગાયબ થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રાઈમસી અને રિસન્સી અસર કહે છે.
કોઈપણ મોટી સિસ્ટમમાં એક એવું ચક્ર હોય છે જે પોતે અદ્રશ્ય રહીને બાકીના આખા તંત્રને દોડાવે છે. પ્રાચીન ખગોળશાસ્ત્રમાં ટોલેમીએ પૃથ્વીકેન્દ્રી બ્રહ્માંડની કલ્પના કરી ત્યારે સૌથી બહારના નવમા આકાશી ગોળાને આ નામ આપ્યું હતું.
ગણિતનો એક સાદો નિયમ છે જેને અંગ્રેજીમાં એસોસિએટિવિટી કહે છે. જો તમે ત્રણ સંખ્યાઓનો સરવાળો કરતા હો, તો કઈ બે સંખ્યાને પહેલા કૌંસમાં લઈને જોડો છો તેનાથી છેવટના પરિણામમાં કોઈ ફરક પડતો નથી.
તર્કશાસ્ત્રમાં આને મોડસ પોનેન્સ કહે છે, પણ વ્યવહારુ જિંદગીમાં આ નિયમ માનસિક મુક્તિનો સૌથી ધારદાર હથિયાર છે. સીધો હિસાબ છે: જો શરત સાચી હોય અને કારણ બની ચૂક્યું હોય, તો પરિણામને સ્વીકારીને આગળ વધો. એમાં લાગણીશીલ થઈને અટકી જવાની જરૂર નથી.
માણસો સાથે કામ કઢાવવું હોય ત્યારે બે રસ્તા હોય છે: સત્તા બતાવીને હુકમ કરવો અથવા સામી વ્યક્તિના જૂતામાં પગ મૂકીને પરિસ્થિતિ જોવી. મોટાભાગના લોકો પહેલા રસ્તાને તાકાત સમજે છે. પણ વાસ્તવિક પરિણામો હંમેશાં બીજા રસ્તે મળે છે.
પ્રકાશ ક્યારેય સીધી રેખામાં દોડવા માટે બંધાયેલો નથી. તે એવા રસ્તે ચાલે છે જ્યાં સમય સૌથી ઓછો બગડે. હવામાંથી પાણીમાં પ્રવેશતી વખતે પ્રકાશનું કિરણ વાંકું વળે છે, કારણ કે પાણીમાં તેની ઝડપ ઘટી જાય છે. સૌથી ટૂંકો રસ્તો અંતરનો નહીં, સમયનો હોય છે.
કોઈ જટિલ વ્યવસ્થામાં કાયમી બોસ જેવું કશું હોતું નથી. જ્યારે જે વ્યક્તિ કે ઘટક પાસે સૌથી મહત્વની માહિતી હોય, નિર્ણય લેવાની ખરી સત્તા આપોઆપ તેના હાથમાં સરકી જાય છે. આને સાયબરનેટિક્સમાં સંભવિત સત્તાનો સિદ્ધાંત કહે છે.
તમે જેટલા ઊંચે ચઢો છો, પછડાટ એટલી જ ક્રૂર હોય છે. આ માત્ર ભૌતિકશાસ્ત્ર નથી, માનસશાસ્ત્ર છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની સમગ્ર ઓળખ, આત્મસન્માન અને અસ્તિત્વને પોતાની કારકિર્દીની ટોચ સાથે જોડી દે છે, ત્યારે સમય જતાં એ શિખર પરથી નીચે સરકવાની વેદના…
માણસ બોલે છે ત્યારે સાંભળવું ગમે છે, પણ જ્યારે તે છાપેલા પુસ્તકની જેમ બોલવા લાગે ત્યારે અવાજમાંથી જીવ ઊડી જાય છે. આ સ્થિતિને પ્રિન્ટેડ ઓરાલિટી કહેવાય છે.
તમે આખો દિવસ ગધેડાની જેમ કામ કરો છો, છતાં સાંજ પડે ત્યારે હાથમાં કશું હોતું નથી. આ આળસ નથી. તમે થાકેલા છો, પરસેવે રેબઝેબ છો, પણ જે સૌથી મહત્ત્વનું કામ હતું તે હજી અડધું પણ થયું નથી. આ સ્થિતિનું નામ છે પ્રાયોરિટી ડાયલ્યુશન.
માણસ કોમ્પ્યુટર નથી. દરેક નિર્ણય વખતે નફો-નુકસાનનો મોટો એક્સેલ શીટ બનાવીને સંભાવનાઓ ગણવા બેસતો નથી. જ્યારે બે જોખમી વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે મગજ લાંબી ગણતરીઓ કરવાને બદલે ક્રમબદ્ધ શોર્ટકટ વાપરે છે. આને પ્રાયોરિટી હ્યુરિસ્ટિક કહેવાય છે.
બધા જ જવાબો સાચા હોય ત્યારે સૌથી મોટો નિર્ણય કયો લેવો? સામાન્ય પરીક્ષાઓમાં એક સાચો અને ત્રણ ખોટા વિકલ્પો હોય છે. ત્યાં સાચું શોધવું સહેલું છે. પરંતુ અમેરિકાની નર્સિંગ લાઇસન્સ પરીક્ષામાં એક ચોક્કસ પદ્ધતિ વપરાય છે જેને આ નામ મળ્યું છે.
ગાડી ખરીદવાનો અસલ હેતુ મુસાફરીનો હોય છે, પણ લોકો ટોયોટા પ્રિયસ જેવી હાઇબ્રિડ કાર માત્ર પેટ્રોલ બચાવવા નહોતા ખરીદતા. એ ગાડી એક મોટો ઘોષણાપત્ર હતી. 'જુઓ, હું પૃથ્વીની કેટલી ચિંતા કરું છું!' આને સમાજશાસ્ત્રમાં 'પ્રિયસ પોલિટિક્સ' કહે છે.
તમે એક ફોર્મ ભરો છો. સામાન્ય વિગતો આપો છો. નામ, ઉંમર, સરનામું અને ફોન નંબર. તમને લાગે છે કે આમાં કશી ગુપ્ત વાત નથી. પણ ડિજિટલ યુગમાં આ સામાન્ય માહિતી જ બારુદ બની જાય છે.
માણસ પોતાની ખાનગી બાબતો વિશે જેટલો અવાજ ઉઠાવે છે, તેટલી જ સસ્તી રીતે તે વેચી મારે છે. સર્વેક્ષણ પૂછો તો દરેક કહેશે કે ડેટાની સુરક્ષા જીવન-મરણનો સવાલ છે. પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે.
માણસને ક્યારેક એકાંત જોઈએ અને ક્યારેક ટોળું. અંગતતા કોઈ બંધ ઓરડો નથી જ્યાં તમે હંમેશ માટે પુરાઈ રહો. એ તો ઘરની બારી જેવી છે, જે જરૂર પડે ત્યારે ખૂલે અને જરૂર પડે ત્યારે વસાય. સામાજિક મનોવિજ્ઞાની ઇર્વિન ઓલ્ટમેને ૧૯૭૫માં આ વિચાર આપ્યો હતો.
કોઈ દેશનો નાગરિક પોતાના ભવિષ્યની કલ્પના કેવી રીતે કરે છે? અગાઉ આ સવાલનો જવાબ સામુહિક હતો: સારા રસ્તા, મફત શિક્ષણ, સરકારી દવાખાના અને મજબૂત જાહેર સંસ્થાઓ. આ દેશનું એક સહિયારું સ્વપ્ન હતું.
જિંદગીના મોટા નિર્ણયો ગણિતના દાખલા નથી. લગ્ન કોની સાથે કરવાં, કારકિર્દી કઈ પસંદ કરવી કે પછી મુશ્કેલ સમયમાં કઈ તરફ ઊભા રહેવું—આવા નિર્ણયોને તમે એક્સેલ શીટમાં નફો-નુકસાન ગણીને ઉકેલી શકતા નથી.
આપણે ત્યાં બાળપણથી એક ખોટી શિસ્ત શીખવવામાં આવે છે: પૂતળાની જેમ ટટ્ટાર બેસો. પગ ન હલાવો. પેન ન ખખડાવો. શાંત બેસો. પણ માનવશરીર સ્થિર પથ્થર બનવા માટે નથી ઘડાયું. ‘પ્રો-ફિજેટિંગ’ આ જડ માનસિકતા પર સીધો પ્રહાર કરે છે.
જૂની કહેવત છે: ચેતતા નર સદા સુખી. નવી દુનિયા કહે છે: વધુ પડતા ચેતો તો ભૂખે મરો. આ વિચારને 'પ્રોએક્શનરી પ્રિન્સિપલ' કહે છે. દુનિયામાં એક જુનો રિવાજ છે જેને પ્રિકોશનરી સિદ્ધાંત કહેવાય.
કોઈ પુસ્તક છાપતાં પહેલાં એડિટર લખાણમાંથી વધારાના ફકરા કાપી નાખે છે. સારા એડિટરની કમાલ ઉમેરવામાં નહીં, પણ નિર્દયતાથી કાપવામાં હોય છે. આપણું જીવન પણ એક કાચો મુસદ્દો છે, પણ મોટા ભાગના લોકો એને કાપવાને બદલે માત્ર પાનાં ઉમેર્યા કરે છે.
માણસ પોતાની મેળે પહેલ કરે એવું બધાને ગમે છે, પણ કોઈ પોતાની સત્તા છોડવા તૈયાર નથી હોતું. આ જ છે પ્રોએક્ટિવ પેરાડોક્સ. મેનેજમેન્ટ વિચારક ટિમ બેકરે ૨૦૨૧ના પુસ્તકમાં આ શબ્દ વ્યવસ્થિત સમજાવ્યો.
દુનિયા કાળી કે સફેદ નથી. મોટા ભાગના લોકો દરેક પરિસ્થિતિને હા કે નામાં જુએ છે: કાં તો કામ થશે, કાં તો નહીં થાય. આ મૂર્ખાઈ છે. સંભાવના આધારિત વિચારસરણી એટલે ભવિષ્યના કોઈ પણ નિર્ણયને ચોક્કસ પરિણામ તરીકે નહીં, પણ શક્યતાઓની શ્રેણી તરીકે જોવો.
માનવ મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, પેટર્ન શોધનાર મશીન છે. જ્યારે અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિઓમાં વારંવાર એક જ પ્રકારની ઘટનાઓ બને, ત્યારે માણસ ધીમે ધીમે આંકડાકીય સત્ય પકડી લે છે. આ પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રોબેબિલિટી લર્નિંગ કહે છે.
અર્થતંત્ર ગમે તેટલું વિશાળ હોય, અંતે આખી રમત મુઠ્ઠીભર લોકોના હાથમાં સમેટાઈ જાય છે. હાર્વર્ડ લો સ્કૂલના પ્રોફેસર જ્હોન કોટ્સ આ જોખમને 'પ્રોબ્લેમ ઓફ ટ્વેલ્વ' કહે છે.
કોઈ પણ કામ શરૂ કરતી વખતે મુશ્કેલી બે પ્રકારની હોય છે. પહેલી, તમને ખબર છે કે રોગ શું છે પણ દવા શોધવાની બાકી છે. બીજી, તમને એ જ ખબર નથી કે દુખાવો ક્યાં છે અને શા માટે થાય છે.
કોઈ જટિલ સમસ્યા સામે આવે ત્યારે મગજ ઊંડો વિચાર કરવાનું ટાળે છે. એના બદલે તે પહેલેથી નક્કી કરેલાં ચોક્કસ પગલાંઓનું આંધળું અનુકરણ શરૂ કરી દે છે. આ પદ્ધતિલક્ષી શોર્ટકટ છે.
પરિણામની ચિંતા છોડીને ફક્ત કામ કરવાની પદ્ધતિ પર નજર રાખવી, એ પ્રોસેસ થિંકિંગ છે. મોટા ભાગના લોકો સ્કોરબોર્ડ જોઈને જીવે છે. તેઓ અંતિમ ટ્રોફી, મોટી કમાણી કે વિજયની કલ્પનામાં રાચે છે. આ માનસિકતા માત્ર અજંપો પેદા કરે છે.
કામ ટાળવું અને આળસુ બેસી રહેવું, આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. સામાન્ય આળસમાં માણસ ટીવી જુએ છે અથવા સૂઈ રહે છે. પણ એક ત્રીજી અને વધુ જોખમી બીમારી છે: મહત્વનું કામ ટાળવા માટે બીજાં દસ બિનજરૂરી પણ સારા દેખાતા કામ કરવા.
દિવસ આખો ઘસાયા પછી પણ રાત્રે ઊંઘતી વખતે છાતી પર પથ્થર જેવો ભાર લાગે છે? કામ તો ઘણું કર્યું, છતાં અંદરથી અવાજ આવે કે આટલું કાફી નહોતું. આ બીમારીનું નામ પ્રોડક્ટિવિટી શેમ છે.
ઓફિસમાં કામ કરવું અને કામ કરતાં દેખાવું, આ બે સાવ અલગ કળા છે. બીજી કળામાં નિપુણ લોકો હંમેશાં વ્યસ્ત ભાસે છે. ટેબલ પર કાગળોનો ઢગલો હોય. કીબોર્ડ પર આંગળીઓ ઝડપથી ચાલતી હોય. ચહેરા પર ગંભીર તાણ છવાયેલો રહે.
તમે સમય બચાવવાનો જેટલો પ્રયત્ન કરશો, સમય એટલો જ ઓછો પડશે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક વાક્ય નથી, આધુનિક કાર્યશૈલીનો ક્રૂર નિયમ છે. માણસ માને છે કે નવી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરી લઈશ, સવારે એક કલાક વહેલો ઊઠીશ અને બધા ઈમેલ ફટાફટ પતાવી દઈશ, એટલે શાંતિ થઈ જશે.
માણસ પોતાની ઓળખ કેવી રીતે નક્કી કરે છે? એક જમાનો હતો જ્યારે તમારી ઓળખ તમારી નિષ્ઠા અને કુળથી નક્કી થતી. પછી આવ્યો પ્રમાણિકતાનો યુગ, જ્યાં માણસે કહ્યું કે હું અંદરથી જેવો છું તેવો જ બહાર રહીશ. હવે ત્રીજો યુગ શરૂ થયો છે.
માણસને મોટા વચનોથી ભૂખ નથી લાગતી, પરિણામના નાનકડા સ્વાદથી લાગે છે. આ સીધો માનસિક નિયમ છે. જ્યારે તમે કોઈ કામ શરૂ કરો છો, ત્યારે તેનું પરિણામ તરત દેખાય તો મગજમાં ઉત્સાહનો નવો સંચાર થાય છે. એ ઉત્સાહ તમને ફરીથી પ્રયત્ન કરવા પ્રેરે છે.
મોટા વિજયની રાહ જોનારા લોકો અંદરથી વહેલા મરી જાય છે. માણસને કામ કરવા માટે બોનસ, મોટી વાહવાહી કે પ્રમોશન નથી જોઈતા. રોજિંદી નાની પ્રગતિનો એકાદ ટુકડો પૂરતો છે.
પેરાનોઇયા વિશે બધા જાણે છે. આખી દુનિયા મારી પાછળ પડી છે અને બધા મારું ખરાબ ઇચ્છે છે, એવો વહેમ એટલે પેરાનોઇયા. તેનો બિલકુલ ઊલટો માનસિક ભ્રમ એટલે પ્રોનોઇયા.
તમે સાયકલ ચલાવી શકો છો, એ એક આવડત છે. પણ ‘સાયકલમાં બે પૈડાં હોય છે’, એ વિધાનાત્મક જ્ઞાન છે. તત્વજ્ઞાનની ભાષામાં આને ‘નોઇંગ-ધેટ’ કહે છે. એટલે કે એવું જ્ઞાન જેને વાક્યમાં કે તથ્ય તરીકે રજૂ કરી શકાય.
મન ખુશ હોય ત્યારે ચહેરા પર સ્મિત આવે છે. આ પ્રાથમિક શાળાનું વિજ્ઞાન છે. પણ વાત આટલેથી અટકતી નથી. તમે પરાણે હસો ત્યારે મગજ છેતરાઈ જાય છે અને ખરેખર હળવાશ અનુભવવા લાગે છે. આ બીજી બાજુ છે.
મન શાંત બેસતું નથી. જ્યારે મગજ નવરું પડે ત્યારે તે ક્યાં ભટકે છે? સંશોધકોએ જોયું કે આપણો વિચારપ્રવાહ ભૂતકાળના પસ્તાવા કરતાં આવતી કાલની ચિંતા કે આયોજન તરફ વધુ ઢળે છે. આ જ છે પ્રોસ્પેક્ટિવ બાયસ.
ખતરો પોતે ઊભો કરવાનો અને પછી તેમાંથી બચાવવાના નામે રૂપિયા પડાવવાના. આ ગુનાખોરીની સૌથી જૂની તરકીબ છે. માફિયાઓ દુકાને આવીને કહે છે, 'આ વિસ્તારમાં આગ લાગવાના ઘણા કિસ્સા બને છે. દર મહિને હપ્તો આપો, અમે તમારી દુકાન સુરક્ષિત રાખીશું.
કોઈ વિષય ઊંડાણથી શીખવો હોય તો તેનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો પુસ્તકો ઘૂંટવાનો નથી. બીજા કોઈને એ શીખવવાનું શરૂ કરી દો. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘પ્રોટેજ ઈફેક્ટ’ કહે છે.